14 n Thứ Tư n Ngày 11/11/2026 ĐỜI SỐNG - XÃ HỘI KHI NHỮNG KÌNH NGƯ LÊN BỜ Lớp học nổi là hình ảnh gắn liền với vịnh Hạ Long, là văn hóa của những làng chài trên vịnh. Nhưng đó là câu chuyện của thời điểm trước tháng 5/2014, khi cuộc đại di dời lịch sử đưa hàng nghìn nhân khẩu thuộc 7 làng chài (Cửa Vạn, Vông Viêng, Ba Hang...) lên bờ. Điểm trường nổi khi ấy khép lại sứ mệnh của mình. Ký ức về 3 phòng học ghép bằng gỗ xập xệ, bập bềnh nhờ những chiếc thùng phuy rỗng dưới chân núi Ngọc (Cửa Vạn), hay hình ảnh những đứa trẻ lớp 1, lớp 2 cởi trần, gò lưng dùng hai chân điều khiển mái chèo đến lớp giờ chỉ còn trên những bức ảnh tư liệu. Nhiều gia đình hiện đã an cư tại khu tái định cư Cái Xà Cong (phường Hà Phong, TP Hạ Long cũ). Trẻ em không còn nơm nớp nỗi lo rơi cặp sách xuống biển, mà được tới trường trên những con đường trải nhựa. Đằng sau cảnh quan di sản được sắp xếp lại, là hàng trăm gia đình đã phải từ bỏ phương thức mưu sinh truyền đời để lên bờ với một tương lai vô định. Lên bờ, các gia đình có thể sắm tivi, tủ lạnh hay chiếc xe máy dựng trong nhà xây mái bằng nhưng đó chỉ là vẻ bề ngoài hào nhoáng khi những kình ngư rời biển đều bị thất nghiệp. Một lớp học trên bờ mở ra cơ hội giáo dục trọn vẹn, nhưng quá trình bám rễ của những gia đình chài lưới lại phụ thuộc hoàn toàn vào việc: Lên bờ rồi, họ sẽ làm gì để sống? Người từng bám biển có một nguồn vốn đặc biệt: họ thuộc lòng từng con nước, địa danh, cách thắt nút lưới và sở hữu kho tàng ký ức văn hóa vạn chài. Nếu được ghi nhận và trang bị kỹ năng, họ chính là những “bảo tàng sống”. Họ phải là người cung cấp tri thức, trực tiếp hưởng lợi từ di sản, chứ không chỉ là những cái bóng mờ nhạt xuất hiện trong câu chuyện do hướng dẫn viên du lịch kể lại. Hồ sơ đề án của Quảng Ninh đặt nhiệm vụ bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa làng chài, đặc biệt tại trung tâm văn hóa nổi Cửa Vạn hay Vông Viêng. Nhưng văn hóa không nằm ở mái ngói hay những ngư cụ han gỉ được đóng khung trưng bày. Nó nằm ở những con người biết sử dụng chúng. Việc ghi chép ký ức cần bắt đầu ngay từ những người trong cuộc: Ông A từng bám biển Ba Hang nay lay lắt với tiệm tạp hóa nhỏ, hay chị B từng là rái cá Cửa Vạn nay chật vật tìm suất chèo đò tay phục vụ khách Tây. Tư liệu cần được đối chiếu, và sự tôn trọng cuộc sống hiện tại của họ chính là mỏ neo để cộng đồng gắn bó với di sản. ĐỪNG ĐỂ NGƯỜI DÂN LÀM “DIỄN VIÊN” MINH HỌA Cơ hội sinh kế không tự rơi xuống đầu những ngư dân chỉ vì họ sống cách vịnh Hạ Long vài kilomet. Để thực sự bước vào chuỗi giá trị du lịch, họ cần nhiều hơn một lớp tập huấn ngắn hạn. Với người muốn làm dịch vụ trực tiếp như chèo đò tay, chèo kayak hay hướng dẫn viên bản địa, họ cần được doanh nghiệp lữ hành ký kết bao tiêu đầu ra thay vì bấp bênh theo mùa vụ. Sự ổn định mang tính sống còn. Một mức lương khoán vài triệu đồng/tháng, không có bảo hiểm, phụ thuộc vào số chuyến đò chạy được khó lòng níu chân những lao động trụ cột của gia đình. Đặc biệt, trong các chương trình giới thiệu văn hóa, cần tránh tư duy “đóng băng” người dân, biến họ thành những diễn viên minh họa cố định cho hình ảnh quá khứ. Du khách muốn xem người dân đan lưới, hát giao duyên, nhưng chúng ta không thể yêu cầu cộng đồng phải duy trì một điều kiện sống nghèo nàn, bất tiện chỉ để thỏa mãn “sự lãng mạn” của người vãn cảnh. Thế hệ trẻ tái định cư ở Cái Xà Cong hôm nay sẽ tiếp nối di sản theo cách khác. Một thanh niên học thạo tiếng Anh, làm hướng dẫn viên quốc tế hoặc dùng công nghệ để số hóa dữ liệu làng chài vẫn đang bảo tồn văn hóa biển mà không cần phải lênh đênh tay lưới tay nhặt như cha ông. Khi đánh giá hiệu quả của bất kỳ dự án bảo tồn nào, số lượng lao động địa phương được ký hợp đồng chính thức, mức thu nhập thực lãnh và tỷ lệ trẻ em học lên đại học phải được đặt ngang hàng với chỉ tiêu tăng trưởng lượng khách. Một vùng di sản chỉ thực sự tỏa sáng, khi những gia đình từng hy sinh không gian sống vì nó, có được một cuộc đời trọn vẹn hơn trên bờ. HOÀNG DƯƠNG Trung tâm văn hóa nổi Cửa Vạn bị bỏ hoang, chìm dần xuống đáy vịnh ẢNH: HOÀNG DƯƠNG Những ngư dân quay trở lại làng chài làm nghề chèo đò tay kiếm sống ẢNH: HOÀNG DƯƠNG Những lớp học nổi là văn hóa một thời của làng chài Cửa Vạn ẢNH: TƯ LIỆU Những điểm trường nổi bập bềnh trên sóng nước từng là ký ức không thể quên của cộng đồng ngư dân vịnh Hạ Long. Nhưng khi hơn 300 hộ dân giã từ di sản để lên bờ cắm dùi, bài toán bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc trả lại mặt nước bình yên cho vịnh, mà là sinh kế, học tập và cơ hội để chính những chủ nhân cũ của di sản không bị “gạt ra rìa” trong chuỗi kinh tế du lịch tỷ đô. NHỮNG NGƯỜI LÀM NÊN SỨC SỐNG DI SẢN BÀI 1: Từ lớp học nổi đến cuộc sống trên bờ Người từng bám biển có một nguồn vốn đặc biệt: họ thuộc lòng từng con nước, địa danh, cách thắt nút lưới và sở hữu kho tàng ký ức văn hóa vạn chài. Nếu được ghi nhận và trang bị kỹ năng, họ chính là những “bảo tàng sống”. Cụ PHẠM NGỌC THỰC, người có nhiều nghiên cứu văn hóa vịnh Hạ Long
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==