Trong chuyến thăm thường lệ tới hội chợ đồ cổ ở Parma, Ý vào tháng 10/2024, các sĩ quan cảnh sát liên tục chụp ảnh những tác phẩm nghệ thuật khi đi dọc các gian hàng. Đó không phải là hoạt động thưởng thức nghệ thuật, mà là công việc điều tra. Những hình ảnh này được tải lên cơ sở dữ liệu nội bộ và, chỉ vài giờ sau, hệ thống của cảnh sát đã đánh dấu một bức ảnh bằng tín hiệu cảnh báo: bức tranh vẽ một phụ nữ trẻ, da trắng, mặc trang phục màu xanh ngọc và đỏ, đang giơ một cuộn giấy da đã bung ra. Hôm sau, các sĩ quan lập tức quay lại hiện trường và thu giữ bức tranh để các chuyên gia nghệ thuật kiểm tra kỹ hơn. Theo Trung tá Salvatore Rapicavoli thuộc Đơn vị Bảo vệ Di sản Văn hóa Ý, cuộn giấy da trong bức tranh đã khiến các điều tra viên nghi ngờ. “Có điều gì đó không ổn”. Đội ngũ của ông Rapicavoli đã có hàng chục năm chuyên truy tìm các tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp trên khắp cả nước. Tuy nhiên, ông cho biết, hệ thống AI mới được thiết kế riêng mà họ thử nghiệm tại hội chợ đã giúp nâng cao đáng kể năng lực điều tra. Kể từ đó, hệ thống cho phép đội phát hiện các tác phẩm bị đánh cắp nhanh hơn, đồng thời nhận diện những chi tiết mà mắt người thường không thể nhìn thấy. “Số lượng trường hợp tìm thấy đã tăng theo cấp số nhân”, ông Rapicavoli cho biết. Kể từ khi được đưa vào sử dụng tháng 11/2023, hệ thống AI đã giúp đội ngũ của ông thu hồi hơn 300 bức tranh và tượng bị đánh cắp, cùng hơn 165.000 hiện vật nhỏ hơn như tiền xu, huy chương, thư từ, bản thảo, đồ vật tôn giáo, tem và thiệp, với tổng trị giá vượt 203 triệu Euro (5.800 tỷ VND). Những tiến bộ của Ý về kỹ thuật và chính sách đã mở đường cho việc ứng dụng máy học vào các cuộc điều tra trộm cắp tác phẩm nghệ thuật trên toàn thế giới. MỘT VỤ THU HỒI QUY MÔ LỚN Từ năm 1969, cảnh sát Ý đã duy trì một cơ sở dữ liệu về các hiện vật văn hóa bị trộm cướp trên khắp cả nước, từ những bức tranh sơn dầu khổng lồ bị lấy khỏi nhà thờ giữa đêm cho đến các cổ vật La Mã và Etruscan bị khai quật trái phép. Cơ sở dữ liệu này, lớn nhất thế giới và liên tục được bổ sung bởi các cơ quan cảnh sát phụ trách văn hóa cũng như lực lượng hải quan, hiện lưu trữ hơn một triệu hiện vật. Tuy nhiên, chỉ một số mục có hình ảnh hiện vật gốc. Trước đây, để tìm kiếm các tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp, cảnh sát Ý thường xuyên đến các hội chợ, cửa hàng đồ cổ và các cuộc đấu giá nghệ thuật cao cấp, sau đó đối chiếu những gì họ nhìn thấy với hàng triệu hồ sơ lưu trữ tại văn phòng, ban đầu dưới dạng giấy tờ, rồi sau đó được số hóa thành cơ sở dữ liệu trực tuyến. Họ phải lần lượt tìm kiếm những hiện vật trùng khớp trong kho dữ liệu bằng cách nhập từ khóa, như “tranh vẽ người phụ nữ cầm cuộn giấy”. Theo ông Rapicavoli, quá trình này vừa tốn thời gian vừa thiếu hiệu quả. Ngay cả khi một giao dịch có dấu hiệu đáng ngờ, sĩ quan cảnh sát phải lướt qua hàng trăm bức ảnh trong cơ sở dữ liệu để tìm hình ảnh trùng khớp và thường có thể bỏ sót những chi tiết quan trọng. Chất lượng ảnh chụp hiện vật gốc cũng còn nhiều hạn chế. Những bức ảnh này thường được chụp từ hàng chục năm trước, bằng máy ảnh đen trắng, từ khoảng cách xa, với nhiều vùng bị lóa sáng hoặc khuất tầm nhìn. “Tôi tự hỏi làm thế nào công nghệ có thể giúp giải quyết vấn đề này”, ông Rapicavoli, một kỹ sư công nghệ thông tin gia nhập đội điều tra tác phẩm nghệ thuật của cảnh sát Ý năm 2013, cho biết. “Ít nhất là trong giai đoạn tìm kiếm và đối chiếu dữ liệu trên quy mô lớn”. Năm 2020, đội ngũ của ông lên ý tưởng xây dựng một thuật toán AI có tên Hệ thống Phát hiện tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp (SWOADS). Điều quan trọng là hệ thống có thể đối chiếu những manh mối thị giác ẩn trong các tác phẩm, bằng cách tìm ra những điểm tương đồng giữa các sắc thái màu sắc và hình dáng tổng quát. Nó cũng có thể nhận diện các phần của một bức tranh đã bị cắt rời rồi sắp xếp lại, như thường thấy với các bức tranh lớn đặt trong nhà thờ bị chia nhỏ để bán riêng, hoặc những tác phẩm đã bị chỉnh sửa sau khi đánh cắp. “Máy móc không biết chán”, ông Rapicavoli cho biết. Công nghệ này có thể đối chiếu các tác phẩm nghệ thuật mà không thực sự hiểu được ý nghĩa hay nội dung của chúng. BÍ ẨN THÁNH AGNESE Việc tìm kiếm thủ công với từ khóa “người phụ nữ cầm cuộn giấy” trong cơ sở dữ liệu sẽ không thể giúp ông Rapicavoli giải quyết vụ việc này. Những từ khóa đó sẽ không thể tìm ra bức tranh bị đánh cắp 20 năm trước, trong đó người phụ nữ trong tranh đã ôm một con cừu non màu trắng và cầm một cành cọ thay vì cuộn giấy. Một cuộc điều tra kỹ lưỡng hơn xác nhận rằng bức tranh vẽ Thánh Agnese từ thế kỷ 17, cao 1 m, đã bị lấy cắp khỏi nhà thờ nhỏ Virgo Potens ở thị trấn Sulmona, gần Naples, vào đêm 11/8/2004. Có vẻ như sau đó, bức tranh đã được vẽ đè lên để khiến nó khó nhận diện hơn: con cừu được biến thành cuộn giấy, còn vầng hào quang và cành cọ bị xóa đi, biến vị thánh thành một thiếu nữ ngoại đạo. Khi hoạt động mua bán nghệ thuật chuyển từ các phiên đấu giá trực tiếp sang những sàn giao dịch trực tuyến, SWOADS có thể liên tục quét các danh mục đấu giá và những nội dung mới được đăng tải suốt ngày đêm, thu thập dữ liệu trên Internet và đối chiếu hình ảnh với cơ sở dữ liệu. Vào năm 2026, chính phần mềm này đã giúp đội của ông Rapicavoli tại thành phố Turin thu hồi một bức tranh của Filippo Palizzi mang tên Riposo Della Pastorella (Cô gái chăn cừu nghỉ ngơi). Tác phẩm bị đánh cắp khỏi một phòng trưng bày nghệ thuật vào tháng 6/1972, trong một vụ trộm nghiêm trọng đến mức cơ sở này phải đóng cửa hơn 30 năm. BUÔN LẬU XUYÊN QUỐC GIA Đội ngũ của ông Rapicavoli cũng đang hướng tới việc xây dựng một mạng lưới nhận diện liên kết quốc tế vào năm 2027, bởi nạn trộm cắp nghệ thuật không chỉ tồn tại ở Ý. Thổ Nhĩ Kỳ cũng có hệ thống AI riêng và đã sử dụng công nghệ này để thu hồi một số viên gạch lát nổi tiếng có niên đại từ thế kỷ 15 bị đánh cắp tại Anh. Các nhà nghiên cứu Pháp cũng đã phát triển phiên bản ứng dụng của riêng mình mang tên Arte-Fact, trong khi các tổ chức văn hóa Đức ra mắt hệ thống Kiku. Tại Mỹ, các nhà nghiên cứu Đại học Boston đang sử dụng thuật toán học máy để xác định những bức tượng có thể đã bị đánh cắp từ Campuchia. Trong khi đó, các nhà nghiên cứu tại Đại học Santa Clara ở California phát triển một trợ lý AI giúp thu thập gốc tác phẩm nghệ thuật (AI Provenance Assistant), nhằm hỗ trợ tìm kiếm và thu thập hồ sơ về các tác phẩm nghệ thuật bị Đức Quốc xã cướp bóc. Cuối cùng, Interpol cũng có phần mềm riêng tên là ID-Art, kết nối các cơ sở dữ liệu trên phạm vi toàn cầu. Nhờ khả năng nhận diện hình ảnh, lực lượng Cảnh sát Quốc gia Tây Ban Nha gần đây đã thu hồi hai chiếc bàn thời Phục hưng bị đánh cắp hơn 40 năm trước bằng cách đối chiếu ảnh chụp từ năm 1979. Họ cũng thu hồi được ba đồng tiền vàng có niên đại từ thời Đế chế La Mã của Tây Ban Nha, với giá trị lên tới 200.000 Euro (5,7 tỷ VND). KẺ TRỘM SẴN SÀNG LÀM GIẢM GIÁ TRỊ TÁC PHẨM Hầu hết các trường hợp được hệ thống AI ghi nhận trên thực tế là những tác phẩm ít được biết đến, và những tên trộm thường sẵn sàng làm giảm giá trị tác phẩm – cắt nhỏ, sửa đổi – hơn là mạo hiểm bị bắt. “Tôi không kỳ vọng hệ thống sẽ tìm lại được những tác phẩm của Antonello Da Messina bị đánh cắp vào mùa Hè vừa qua. Tôi cũng không kỳ vọng nó sẽ tìm lại được bức Nativity của Caravaggio, một trong những tác phẩm thuộc danh sách ‘Truy nã gắt gao nhất’ của chúng tôi”, ông Rapicavoli nói. Hiện không có bằng chứng nào đủ để biến vụ đánh cắp bức tranh Thánh Agnese thành một vụ án hình sự. Vụ trộm đã xảy ra hơn hai thập kỷ trước, do đó theo luật pháp Ý, hành vi này không còn có thể bị truy tố. Người buôn bán đồ cổ ở Naples cũng có rất ít thông tin về nguồn gốc của bức tranh, nhiều khả năng ông đã thừa hưởng từ công việc kinh doanh gia đình. Tuy nhiên, ông Rapicavoli tin rằng điều này không có nghĩa là các tác phẩm kém nổi tiếng hơn không đem lại giá trị tinh thần và ý nghĩa đối với cộng đồng địa phương. Ngày 20/5/2025, đội của ông trao trả bức tranh Thánh Agnese cho nhà thờ nhỏ Virgo Potens ở Naples, nơi tác phẩm sẽ được phục chế và treo trở lại vị trí ban đầu. Ông nhớ lại rằng người dân địa phương đã vô cùng vui mừng. n 7-8/11/2026 www.tienphong.vn NHÌN RA THẾ GIỚI 18 CẢNH SÁT ĐANG CHUYỂN SANG SỬ DỤNG PHẦN MỀM TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI) ĐỂ TÌM RA NHỮNG MÓN ĐỒ ĐƯỢC GIẤU KỸ NHẤT. TÌM LẠI TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT THẤT LẠC HOÀI VY (theo bbc.com) NHỜ AI Dù tiên tiến đến đâu, AI có lẽ vẫn kém hiệu quả hơn trong việc thu hồi những tác phẩm mới bị đánh cắp hoặc các vụ trộm nổi tiếng, ông Steven Frank, một luật sư về sở hữu trí tuệ, người nghiên cứu cách sử dụng AI để xác thực tác phẩm nghệ thuật, nhận định. “Những tên trộm đủ khôn ngoan để không tìm cách bán chúng thông qua các kênh giao dịch truyền thống”, ông lưu ý. Nhiều vụ trộm này được thực hiện theo đơn đặt hàng trực tiếp từ một nhà sưu tập, và các tác phẩm có thể sẽ được đưa vào kho bảo mật hoặc cơ sở lưu trữ miễn thuế. Bức tranh gốc Thánh Agnese đã bị đánh cắp khỏi một nhà thờ gần thành phố Naples của Ý vào năm 2004 rồi bị vẽ đè lên một số chi tiết Hệ thống SWOADS đi vào hoạt động năm 2020
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==