12 n Thứ Hai n Ngày 26/10/2026 ĐỜI SỐNG - XÃ HỘI ĐỌC CÂU CHUYỆN DI TÍCH GIỮA KHÔNG GIAN BAO LA Xưa nay, một chuyến hành hương về Yên Tử thường chỉ được hình dung đơn giản bằng việc men theo triền núi, vãn cảnh qua các điểm chùa rồi đặt chân lên tới đỉnh thiêng. Nhưng nếu chỉ mải miết nhẩm đếm những nơi mình đã đi qua, người tham quan sẽ rất dễ bỏ lỡ đi mối liên hệ sâu sắc giữa các di tích, lịch sử và truyền thống tinh thần đã được bao thế hệ tiếp nối trong nhiều thế kỷ qua. Từ Hoa Yên tĩnh lặng, chùa Lân trầm mặc cho đến Ngọa Vân uy nghi, mỗi cái tên đều giữ một vị trí trọng yếu trong câu chuyện dài về Phật giáo Trúc Lâm. Khi chúng ta cẩn trọng đặt từng địa điểm ấy vào trong cả một không gian di sản rộng lớn, hành trình khám phá sẽ lập tức có thêm chiều sâu: trải dài từ nơi khởi nguồn ươm mầm, quá trình bám rễ phát triển cho đến sự lan tỏa mạnh mẽ của một dòng thiền mang đậm dấu ấn tâm hồn Việt Nam. Nhìn lại ngày 12/7/2025, UNESCO đã chính thức ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc vào danh sách di sản thế giới, dựa trên những đánh giá khắt khe theo các tiêu chí (iii) và (vi). Hồ sơ chi tiết trên trang Trung tâm Di sản thế giới đã trang trọng giới thiệu 12 hợp phần trải qua nhiều dạng địa hình, từ miền núi có rừng bao phủ, vùng thấp cho đến các thung lũng sông uốn lượn, tất cả đều gắn bó mật thiết với sự hình thành và phát triển rực rỡ của Phật giáo Trúc Lâm. Trong lăng kính đánh giá ấy của quốc tế, những công trình kiến trúc cổ và dấu tích khảo cổ học có mối quan hệ máu thịt, chặt chẽ với cảnh quan thiên nhiên. Từng sườn núi dốc, thung lũng sâu, dòng sông êm đềm và các dạng địa hình tự nhiên khác đều là những yếu tố bắt buộc phải được xem xét cặn kẽ khi muốn thấu hiểu vị trí tọa lạc của nơi thờ tự. Hãy thử hình dung, một ngôi chùa dù được tu bổ lộng lẫy đến đâu, nhưng nếu cảnh quan bao bọc nó bị thay đổi quá mức thì vẫn có thể làm suy giảm nghiêm trọng cảm nhận của người đến viếng về sự thiêng liêng của nơi ấy. Con đường hành hương rợp bóng cây, khoảng không gian nhìn bao la thu vào tầm mắt và sự tĩnh tại của đất trời đều là những mảnh ghép ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm. Chính vì vậy, với riêng Yên Tử, yêu cầu bảo tồn đã vươn rộng hơn rất nhiều so với phạm vi bó hẹp của từng hạng mục công trình xây dựng đơn lẻ. Giá trị văn hóa và triết học sâu sắc tại Yên Tử dường như vẫn chưa được diễn giải một cách đầy đủ và tương xứng. Du khách thập phương chủ yếu tìm đến chỉ để thắp hương lễ chùa, trong khi những chương trình trải nghiệm giúp họ tìm hiểu sâu hơn về tư tưởng Trúc Lâm vẫn còn rất hạn chế. THẤU HIỂU TẬN CÙNG MỚI THẤY HẾT GIÁ TRỊ Một tấm bia đá mòn vẹt, một nền chùa cổ kính hay một cụm tháp chìm trong sương có thể sẽ khá lặng lẽ và vô hồn đối với những người chưa được trang bị thông tin. Nhưng khi biết rõ dấu tích ấy thuộc về giai đoạn lịch sử nào, gắn liền với nhân vật vĩ đại nào và đã được gìn giữ gian truân ra sao, khoảnh khắc thời gian dừng lại chiêm ngưỡng sẽ mang một ý nghĩa hoàn toàn khác biệt. Trong quá trình diễn giải di sản, việc giới thiệu lịch sử cần phải rạch ròi, phân biệt rõ ràng giữa tư liệu gốc, kết quả nghiên cứu khoa học và những lời truyền thuyết. Những câu chuyện dân gian mang màu sắc huyền thoại có đời sống phong phú riêng của chúng, nhưng tuyệt đối không thể được dùng để thay thế cho chứng cứ lịch sử khách quan. Với đối tượng học sinh, câu chuyện có thể bắt đầu thật sinh động từ những nhân vật, sự kiện và dấu tích dễ dàng nhận biết. Với những người dành sự quan tâm đặc biệt cho Phật học, chương trình cần đi sâu hơn vào tầng lớp tư tưởng triết học và quá trình truyền thừa qua các đời. Còn đối với tệp khách quốc tế, họ lại rất cần được cung cấp thêm bối cảnh lịch sử của Việt Nam để có thể thấu hiểu trọn vẹn vị trí của Thiền phái Trúc Lâm trong bức tranh đời sống xã hội thời bấy giờ. Bên cạnh nội dung, việc phát triển các trải nghiệm du lịch cũng đặc biệt cần phải giữ được sự trang nghiêm tuyệt đối của không gian tôn giáo. Từ giờ giấc hoạt động, quy mô đoàn khách, âm thanh phát ra cho đến cách thức tổ chức các hoạt động đều phải thực sự phù hợp với nhịp sinh hoạt tín ngưỡng tại di tích. Bám sát định hướng phát triển, tỉnh Quảng Ninh đã đề xuất xây dựng các chuỗi sản phẩm hành hương, giáo dục lịch sử, văn hóa và sinh thái đa dạng. Những hướng đi mới mẻ này hoàn toàn có thể bổ trợ nhịp nhàng cho nhau khi được thiết kế một cách khoa học theo điều kiện thực tế của điểm đến. Một khi du khách đã thấu hiểu di tích, sẵn sàng dành thêm thời gian chiêm ngưỡng cảnh quan và có cơ hội được tiếp cận chân thực văn hóa địa phương, họ chắc chắn sẽ nhận lại được một hành trình đầy đặn và trọn vẹn hơn rất nhiều. HOÀNG DƯƠNG BÀI 2:Yên Tử, chiều sâu lắng đọng Dọc theo những con đường hành hương dẫn đến từng nếp chùa, mái am và ngọn tháp cổ kính, Yên Tử vẫn đang lặng lẽ lưu giữ lớp lớp lịch sử vô giá gắn liền với sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm. Sau khi được tôn vinh bằng danh hiệu di sản thế giới, một yêu cầu bức thiết được đặt ra: làm thế nào để giúp du khách về với núi thấu hiểu sâu sắc hơn những giá trị văn hóa vẫn đang nhịp đập cùng cảnh quan và đời sống nơi đây? Chùa Hoa Yên nằm lưng chừng núi Yên Tử ẢNH: HOÀNG DƯƠNG TỪ VỊNH BIỂN ĐẾN NON THIÊNG Những am tháp cổ lưu giữ dòng lịch sử hàng trăm năm ở Yên Tử ẢNH: HOÀNG DƯƠNG Cây đại hơn 700 năm tuổi trên núi Yên Tử ẢNH: HOÀNG DƯƠNG Giá trị văn hóa và triết học sâu sắc tại Yên Tử dường như vẫn chưa được diễn giải một cách đầy đủ và tương xứng. Du khách thập phương chủ yếu tìm đến chỉ để thắp hương lễ chùa, trong khi những chương trình trải nghiệm giúp họ tìm hiểu sâu hơn về tư tưởng Trúc Lâm vẫn còn rất hạn chế.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==