Cách Nhật Bản giữ đường phố sạch mà không cần thùng rác 26-27/9/2026 www.tienphong.vn NHÌN RA THẾ GIỚI 18 Ông Thélyson Orélien, 38 tuổi, vừa được trao Prix du Roman Fnac – giải thưởng đầu tiên của mùa giải văn học – cho tác phẩm “C’était ça ou mourir” (Hoặc thế này, hoặc chết). Ông cũng là một trong những tác giả lọt vào vòng chung kết của hai giải thưởng văn học Pháp danh giá nhất hằng năm là Goncourt và Renaudot, dự kiến sẽ được công bố sớm. Nhưng vào hôm 22/9, một nhóm có tên Balance ton Claude (nghĩa là “Tố cáo Claude”, ám chỉ trợ lý AI của Anthropic) tuyên bố cuốn sách này “gần như hoàn toàn” được viết bằng AI. “Chúng tôi đã kiểm tra nhiều đoạn, từ các phần khác nhau của bản thảo, và đều nhận được cùng một kết quả: 100% AI”, nhóm này cho biết trên X. Theo Balance ton Claude (hiện chưa rõ gồm những thành viên nào), việc phát hiện được thực hiện bằng một chương trình có tên Pangram, mà nhóm cho rằng “chính xác hơn hẳn” các công cụ khác, xác suất mắc lỗi gần như không đáng kể. Ông Orélien, người sinh ra tại Haiti và chuyển đến thành phố Montreal (Canada) vào năm 2010, lập tức bác bỏ cáo buộc. “Tôi luôn yêu thích sáng tạo và văn chương. Tôi không hiểu tại sao mình lại phải cảm thấy bắt buộc sử dụng một cỗ máy”, ông nói với nhật báo Libération. Ông cho biết mình đang “tập hợp một hồ sơ” cùng biên tập viên để chứng minh rằng ông chính là tác giả của cuốn sách. “Truyền thống của tôi là Haiti và vùng Caribe. Những hình ảnh, sự lặp lại và nhịp điệu là ngôn từ sống động, chúng là của riêng tôi”, ông nói. Nhà xuất bản Grasset cũng lên tiếng bảo vệ ông, cho rằng những cáo buộc này “gây tổn thương nghiêm trọng đến một nhà văn có câu chuyện cuộc đời đặc biệt”, người có “một quá trình sáng tạo độc đáo và mạnh mẽ”. Cuốn tiểu thuyết kể về một giáo viên chạy trốn khỏi bạo lực băng đảng ở Haiti và những cuộc phiêu lưu của ông trước khi cuối cùng đến được Canada, nơi ông tìm lại được “quyền được hít thở mà không phải sợ hãi”. CÓ THỂ BỊ OAN Tranh cãi này gợi nhớ đến vụ việc xoay quanh nhà văn người Trinidad, ông Jamir Nazir, và tiểu thuyết “The Serpent in the Grove” (Con rắn trong rừng), tác phẩm từng bị rút khỏi giải Truyện ngắn Commonwealth do có cáo buộc rằng nó được viết bằng AI tạo sinh. Giải thưởng sau đó được trao lại cho ông Nazir, sau khi ban tổ chức cho biết họ tin rằng tác phẩm thực sự do con người viết. Những người chỉ trích Pangram và các công cụ phát hiện AI khác cho rằng chúng không đáng tin cậy – các chương trình khác nhau thường đưa ra những kết quả khác nhau sau khi phân tích cùng một văn bản. Những công cụ này thực chất không biết ai, hay cái gì, đã viết một đoạn văn. Thay vào đó, chúng tìm kiếm những mô hình thường thấy trong văn bản do AI tạo ra, nhưng những mô hình đó cũng có thể xuất hiện trong các tác phẩm của con người. Nghiên cứu cho thấy các công cụ phát hiện AI có thể nhầm lẫn văn bản của con người là sản phẩm của AI, cũng như bỏ sót những văn bản được tạo ra bởi AI, đặc biệt nếu chúng đã được chỉnh sửa hoặc diễn đạt lại. Một số người cũng cho rằng các chương trình này được xây dựng dựa trên việc sử dụng ngôn ngữ chuẩn hóa – tiếng Anh hoặc tiếng Pháp – và vì vậy không thể diễn giải chính xác những văn bản sử dụng phương ngữ ở những nơi như vùng Caribe. Tuy nhiên, những người đứng sau Balance ton Claude nói rằng, Pangram chỉ đưa ra kết luận sai về một văn bản do AI tạo ra trong mỗi 24.400 trường hợp. Các công cụ phát hiện mới nhất không còn đối chiếu văn bản này với văn bản khác để xem có xảy ra đạo văn hay không. Thay vào đó, chúng phân tích xác suất và thống kê để xem liệu những mô hình ngôn ngữ nhất định có cho thấy việc sử dụng AI hay không. Khi AI ngày càng trở nên phổ biến, tranh cãi xung quanh “C’était ça ou mourir” sẽ tiếp tục dấy lên cuộc thảo luận về sự kết hợp nào giữa sức sáng tạo của con người và AI sẽ được chấp nhận – bởi hoàn toàn có khả năng một nhà văn tạo ra nội dung bằng AI rồi chỉnh sửa nó, hoặc ngược lại, viết một văn bản nguyên bản rồi nhờ AI xem xét. n Đây là nỗi bực bội quen thuộc với du khách, và cũng là nguyên nhân tạo ra vô số video trên mạng xã hội ghi lại cảnh những du khách ngơ ngác đi khắp các con phố sạch bóng để tìm một chiếc thùng rác. Bà Eiko Maruko Siniawer, giáo sư lịch sử tại Đại học Williams (Mỹ) và tác giả cuốn “Rác thải: Tiêu thụ ở Nhật Bản thời hậu chiến”, cho rằng, tháng 3/1995 là một bước ngoặt quan trọng trong văn hóa thùng rác của nước này – khi các thành viên giáo phái Aum Shinrikyō phát khí sarin trên ba tuyến tàu điện ngầm Tokyo vào giờ cao điểm buổi sáng, khiến 14 người thiệt mạng và hàng nghìn người bị thương. Sau vụ việc, chính quyền đã niêm phong hoặc dỡ bỏ các thùng rác như một biện pháp phòng chống khủng bố. Những vụ tấn công khủng bố xảy ra sau đó trên khắp thế giới, trong đó có vụ 11/9 tại Mỹ, góp phần đảm bảo những biện pháp này được duy trì. Nhưng ba thập kỷ sau, lý do an ninh không thể giải thích tại sao rất ít thùng rác được đặt trở lại, hay tại sao Nhật Bản vẫn sạch sẽ đáng kinh ngạc. Chi phí và tính thực tiễn là một phần câu trả lời. Bà Aya Yoshida thuộc Viện Nghiên cứu Môi trường Quốc gia Nhật Bản cho biết, kể từ những năm 2000, một số chính quyền địa phương đã chủ động giảm số lượng thùng rác trên đường phố nhằm khuyến khích người dân mang rác về nhà. “Tại Kyoto, số lượng thùng rác trên đường phố đã giảm hơn một nửa kể từ năm 2011, sau khi những vấn đề như rác thải sinh hoạt bị đổ vào thùng rác công cộng và rác tích tụ xung quanh làm tăng chi phí bảo trì và quản lý các thùng rác đó”, bà nói. Vậy vì sao đường phố lại không có nhiều rác? Bà Yoshida cảnh báo không nên cho rằng sự sạch sẽ này là do một ý thức của người Nhật. Bà nhấn mạnh rằng, những con phố sạch sẽ cũng là kết quả của nhiều năm chính sách được triển khai có chủ đích. “Trong nhiều thập kỷ, chính quyền địa phương đã đầu tư vào các chiến dịch chống xả rác, giáo dục cộng đồng, vệ sinh đường phố và các biện pháp thiết kế môi trường nhằm hạn chế hành vi xả rác”, bà nói. Nhưng các chuẩn mực xã hội cũng rất quan trọng, bà cho biết. Một trong số đó là “meiwaku o kakenai” – quan niệm tránh gây bất tiện cho người khác. Những thói quen thường ngày cũng góp phần vào điều này: việc vừa đi vừa ăn không phổ biến, vì vậy mọi người thường tạo ra ít rác hơn khi ra ngoài. Tất nhiên, du khách trải nghiệm thành phố theo một cách khác. Họ dành cả ngày dài để tham quan, mua đồ uống và đồ ăn nhẹ tại các cửa hàng tiện lợi, và rất có thể sẽ mang theo rác mà không có nơi nào rõ ràng để vứt. Theo cô Junko Yokoo, hướng dẫn viên du lịch sống tại Nhật Bản, việc thiếu thùng rác ban đầu có thể khiến du khách bối rối và khó chịu, nhưng nhiều người nhanh chóng thích nghi. “Lúc đầu, khách của tôi thường than phiền về việc không có thùng rác, nhưng họ cũng thích thú khi thấy đường phố không có rác và dần học cách chấp nhận”, cô nói. Mặc dù du khách có thể nghĩ khác, nhưng thùng rác vẫn chưa biến mất hoàn toàn, bà Siniawer nói. “Các nhà ga vẫn có thùng rác, thường là những thùng chứa trong suốt được đặt gần cổng soát vé để nhân viên hoặc camera an ninh có thể giám sát”. Và ngay trong tháng này, ga Shinjuku ở Tokyo thử nghiệm một giải pháp có lẽ đậm chất Nhật Bản nhất: robot thùng rác di động di chuyển khắp nơi để thu gom rác. n GIỚI XUẤT BẢN PHÁP ĐANG DẬY SÓNG SAU KHI MỘT NHÀ VĂN CANADA GỐC HAITI, ĐƯỢC CA NGỢI LÀ MỘT HIỆN TƯỢNG, BỊ CÁO BUỘC SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI) ĐỂ VIẾT CUỐN TIỂU THUYẾT ĐẦU TAY VÀ ĐOẠT GIẢI. DÀNH MỘT NGÀY THAM QUAN TOKYO, DU KHÁCH CÓ THỂ CẦM THEO MỘT CHIẾC CỐC CÀ PHÊ RỖNG, VỎ BÁNH SANDWICH TRỨNG MUA Ở 7-ELEVEN VÀ MỘT CẢM GIÁC BỐI RỐI. NHẬT BẢN NỔI TIẾNG VÌ RẤT COI TRỌNG SỰ SẠCH SẼ – VẬY TẠI SAO LẠI KHÔNG CÓ NƠI NÀO ĐỂ VỨT RÁC? NGỌC DIỆP (theo bbc.com) Cuốn sách của ông Thélyson Orélien giành giải Prix du Roman Fnac Tác giả Thélyson Orélien Ga Shinjuku đang thử nghiệm robot thùng rác di động Ông Orélien sinh năm 1988 tại thành phố Gonaives ở miền Bắc Haiti. Tác phẩm đầu tiên của ông – được viết trước khi rời quê hương – chủ yếu là những văn bản mang tính thi ca, và sau đó, tại Canada, ông làm việc với tư cách nhà báo. Tiểu thuyết “C’était ça ou mourir”, được nhà xuất bản Canada của ông mô tả là tác phẩm bán chạy nhất của nhà xuất bản này trong 60 năm, dự kiến sẽ được dịch sang khoảng 20 ngôn ngữ. Ông Orélien nói với Libération rằng, bản thảo đầu tiên của cuốn sách được viết vào năm 2019 – rất lâu trước khi các chương trình AI tạo văn bản trở nên phổ biến. Nhà văn Canada đoạt giải BỊ CÁO BUỘC DÙNG AI HOÀI VY (theo cbc.ca)
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==