Virus đầu tiên được thiết kế bằng AI 15-16/8/2026 www.tienphong.vn 17 NHÌN RA THẾ GIỚI Trong thực tế, thực khuẩn thể chỉ lây nhiễm vi khuẩn và đang được sử dụng trên khắp thế giới để điều trị cho bệnh nhân bị nhiễm trùng dai dẳng. Trong các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, một hỗn hợp các virus do AI thiết kế đã tiêu diệt các vi khuẩn E. coli kháng lại thực khuẩn thể tự nhiên. Tiến sĩ Brian Hie, kỹ sư hóa học tại Đại học Stanford (Mỹ), đã sử dụng mô hình ngôn ngữ hệ gen, tương đương với các mô hình ngôn ngữ lớn đứng sau chatbot AI, để thiết kế các hệ gen có chức năng cho thực khuẩn thể. Sau đó, các virus được tạo ra trong phòng thí nghiệm và được cho đối đầu với E. coli trong một đĩa nuôi cấy. Các nhà nghiên cứu viết trên tạp chí Science rằng khả năng “thiết kế nhanh chóng” các hệ gen và tinh chỉnh chúng cho những loại vi khuẩn cụ thể, cũng như vượt qua khả năng kháng thuốc, có thể “làm thay đổi liệu pháp thực khuẩn thể” và “mở rộng các bộ công cụ công nghệ sinh học”. AN NINH SINH HỌC Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích tiềm năng, các nhà khoa học cho biết công trình này đặt ra “những vấn đề quan trọng về an toàn sinh học, ngăn chặn sinh học và an ninh sinh học”. Họ kêu gọi những người khác đang thiết kế các hệ gen “tham vấn các chuyên gia về an toàn và an ninh trong suốt dự án”. Trong một bài viết đi kèm, giáo sư Tom Inglesby và tiến sĩ Mori Hanke tại Trung tâm An ninh Y tế thuộc Đại học Johns Hopkins (Mỹ) đã nhấn mạnh cảnh báo này, viết rằng: “Mặc dù điều này đầy hứa hẹn đối với các ứng dụng trong khoa học sự sống, nó cũng đặt ra những câu hỏi cấp bách về an toàn sinh học và an ninh sinh học. Khả năng tạo ra các hệ gen virus bằng AI hiện đã tồn tại; cơ chế quản trị để định hướng nó một cách an toàn thì chưa”. Ông Hie và các đồng nghiệp đã sử dụng mô hình AI tên Evo1 và Evo2 để thiết kế các hệ gen virus mới. Các mô hình này được huấn luyện dựa trên dữ liệu di truyền từ 2 triệu thực khuẩn thể. Mã di truyền của những virus có khả năng lây nhiễm thực vật, con người hoặc các động vật khác đã được cố ý loại khỏi dữ liệu huấn luyện của AI nhằm giảm nguy cơ nó thiết kế ra các virus nguy hiểm. AI đã tạo ra hàng nghìn hệ gen tiềm năng, từ đó các nhà nghiên cứu lựa chọn gần 300 hệ gen để tạo ra trong phòng thí nghiệm. Những hệ gen này được đưa vào vi khuẩn, nơi chúng đọc mã di truyền và sản sinh ra các thực khuẩn thể mới. Quá trình này không hiệu quả: chỉ có 16 thực khuẩn thể được chứng minh là có khả năng tồn tại, nhưng một hỗn hợp trong số chúng đã nhanh chóng vượt qua khả năng kháng lại của hai chủng E. coli khác nhau. Các hệ gen của thực khuẩn thể rất nhỏ, nhưng ông Inglesby và ông Hanke cho rằng công trình này vẫn chứng minh được AI có thể tạo ra các hệ gen virus có chức năng. Hiện chưa rõ liệu phương pháp này có thể được áp dụng cho các loại virus khác hay không, nhưng họ cho rằng không nên tiếp tục nghiên cứu theo hướng áp dụng nó cho các mầm bệnh có khả năng lây nhiễm sang người, động vật hoặc thực vật. “Những hệ gen như vậy có thể mã hóa các mầm bệnh mới mà không thể bị kiểm soát bằng các biện pháp đối phó hiện có”, họ viết. Ông Tom Ellis, giáo sư về kỹ thuật hệ gen tổng hợp tại Đại học Hoàng gia London (Anh), cho rằng, công trình này rất ấn tượng, nhưng cũng cho thấy việc tạo ra những hệ gen phức tạp hơn sẽ khó khăn đến mức nào. “Đây thực sự là hệ gen nhỏ nhất và dễ tạo ra nhất”, ông nói. Ông Ellis cho biết, một AI được huấn luyện trên mã di truyền của những vi khuẩn nguy hiểm có thể được sử dụng để thiết kế các virus gây hại hơn, nhưng việc kiểm soát quyền truy cập vào dữ liệu di truyền và hạn chế việc tạo ra những hệ gen có vẻ nguy hiểm sẽ giúp ích. “Các chính phủ đang nỗ lực hết sức để thực hiện điều này”, ông nói. Tiến sĩ Filippa Lentzos, giảng viên khoa học và an ninh quốc tế tại Đại học King’s College London (Anh), cho biết, điểm quan trọng nhất cần can thiệp lúc này là khi ADN đang được sản xuất. “Điều quan trọng là phải nhìn nhận bức tranh quản trị tổng thể và không chỉ tập trung vào việc điều chỉnh mô hình AI. Một cách tiếp cận nhiều lớp sẽ hợp lý hơn: các biện pháp bảo vệ xung quanh việc phát triển và truy cập mô hình, xem xét nghiên cứu có trách nhiệm, sàng lọc tổng hợp, và thiết lập an toàn sinh học và an ninh sinh học trong phòng thí nghiệm”, tiến sĩ Lentzos nói. n CÁC NHÀ KHOA HỌC ĐÃ TẠO RA NHỮNG VIRUS ĐẦU TIÊN ĐƯỢC THIẾT KẾ BẰNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI), MỘT CỘT MỐC ĐÁNG MONG ĐỢI CHO CÁC LOẠI THUỐC MỚI NHƯNG CŨNG GÂY LO NGẠI AN NINH SINH HỌC. Đĩa thạch chứa thực khuẩn thể, loại vi khuẩn có thể được sử dụng để điều trị cho bệnh nhân mắc bệnh nhiễm trùng dai dẳng NGỌC DIỆP (theo bmj.com) Các chuyên gia Mỹ cảnh báo, con người đã có khả năng tạo ra các hệ gen virus bằng AI, nhưng chưa có cơ chế quản trị để định hướng nó một cách an toàn. Liệu châu Âu có được đại diện đúng nhất bởi trí tuệ sắc sảo của Marie Curie, trí tưởng tượng phong phú của Miguel de Cervantes và thiên tài âm nhạc Ludwig van Beethoven? Hay bởi hình ảnh con cò thiên di và con chim ăn ong sải cánh bay qua những vùng đồng bằng không biên giới? Nỗ lực giải đáp những câu hỏi này đã thu hút sự quan tâm của nhiều người trên khắp lục địa. Chỉ trong vòng một tuần kể từ khi được phát động cuộc khảo sát, hơn 6 triệu người đã tham gia bỏ phiếu để quyết định xem những tờ tiền Euro nên khắc họa điều gì. 10 đề xuất cho việc thiết kế lại toàn diện – lần đầu tiên từ khi tiền giấy chung của châu Âu được đưa vào lưu thông năm 2002 - đã được Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), bà Christine Lagarde, công bố. Trong số đó có 5 đề xuất theo chủ đề văn hóa và 5 đề xuất theo chủ đề động vật hoang dã. Mỗi đề xuất đưa ra một cách diễn giải đồ họa khác nhau về màu sắc và họa tiết cho các tờ tiền mệnh giá €5, €10, €20, €50, €100 và €200. Đời sống văn hóa châu Âu được thể hiện ở mặt trước của các tờ tiền, gồm hình ảnh nữ danh ca soprano người Mỹ gốc Hy Lạp Maria Callas; nhà soạn nhạc người Đức Beethoven; nhà khoa học người Ba Lan-Pháp Curie; Cervantes, tác giả của Don Quixote; nhà bác học thời Phục hưng Leonardo da Vinci; và nhà lãnh đạo phong trào giải phóng phụ nữ người Áo Bertha von Suttner, cùng những cảnh hoạt động nghệ thuật và trí tuệ ở mặt sau. Các loài chim được chọn cho những tờ tiền theo chủ đề động vật hoang dã gồm chim trèo tường, chim bói cá, chim ăn ong, cò trắng, chim mỏ cong và chim ó phương Bắc, được đặt trong những phong cảnh khác nhau đặc trưng của lục địa. Phản hồi từ cuộc khảo sát trên trang web của ECB, kết thúc vào ngày 21/9, sẽ được sử dụng làm cơ sở nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định thiết kế nào sẽ được ngân hàng trung ương lựa chọn vào cuối năm 2026. Những tờ tiền mới, vốn sẽ tiếp tục được in trên giấy thay vì polymer như ở một số quốc gia như Anh, sẽ được đưa vào lưu thông từ năm 2030 hoặc 2031. 10 thiết kế lọt vào vòng chung kết, được lựa chọn từ 1.241 hồ sơ dự tuyển trong một cuộc thi mở năm 2025, đều đến từ những nhà sáng tạo vốn không thường xuyên thiết kế tiền giấy, và một số thiết kế trông khác biệt hoàn toàn so với tiền giấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Nhà thiết kế sách người Hà Lan Joost Grootens đã tập trung vào đôi mắt của các nhân vật văn hóa, nhấn mạnh vào tầm nhìn thay vì địa vị của họ, trong khi họa sĩ minh họa người Đức Jan Robert Dünnwelle lại khắc họa những nhân vật ấy theo phong cách phóng khoáng, phác họa tự do của một tiểu thuyết đồ họa. Trong các đề xuất của nghệ sĩ người Pháp Isabelle Daëron, những chú chim bay theo chiều dọc thay vì chiều ngang truyền thống, tương tự các thiết kế của ông Ville Tietäväinen - một nhà thiết kế đồ họa người Phần Lan, người đã mô tả hành trình của loài chim theo trình tự, dần dần di chuyển từ núi xuống biển. Tại Anh, Ngân hàng Trung ương Anh đã gây ra một số tranh cãi đầu năm nay khi công bố rằng những tờ tiền được thiết kế lại sẽ in hình động vật hoang dã thay vì các nhân vật lịch sử như Winston Churchill hay William Shakespeare. Theo một số nhà bình luận, những hình ảnh động vật “phi chính trị” này thể hiện cuộc đấu tranh nhằm tìm kiếm những điểm hội tụ văn hóa chung trong thời đại chính trị ngày càng phân cực. Những tờ tiền Euro mới dường như đang đi theo hướng ngược lại. Đến nay, tiền giấy Euro vẫn cố tình sử dụng những họa tiết “trung lập” để tránh làm phật lòng các quốc gia thành viên: những cây cầu, lối ra vào và cửa sổ hư cấu, thể hiện các phong cách kiến trúc lịch sử mà không mô tả một tòa nhà hay địa danh cụ thể nào ở châu Âu. n Cuộc thi thiết kế lại tờ tiền Euro Một số mẫu thiết kế được Ngân hàng Trung ương châu Âu chọn vào danh sách chung kết HOÀI VY (theo theguardian.com) LIÊN MINH CHÂU ÂU (EU) ĐANG SỬA ĐỔI ĐỒNG TIỀN CHUNG THEO HƯỚNG THIẾT KẾ CÓ BẢN SẮC MỚI CÂN BẰNG, TINH TẾ.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==