TIẾNG SÁO TỪ LỊCH SỬ Võ sáo Yên Thế có nét độc đáo hiếm thấy khi kết hợp giữa kỹ thuật chiến đấu và nghệ thuật trình diễn. Cây sáo sắt “Thiết địch thần phong” vừa tạo nên những thanh âm trầm hùng, vừa có thể trở thành binh khí trong chiến đấu. Những bài quyền như “Bóng trăng Phồn Xương”, “Chiều Yên Thế” không đơn thuần là những thế võ được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong từng động tác, nhịp điệu và âm thanh của tiếng sáo còn thấp thoáng câu chuyện về một thời kỳ lịch sử oanh liệt, khi người dân Yên Thế đứng lên chống thực dân Pháp dưới sự lãnh đạo của Hoàng Hoa Thám. Bởi vậy, bảo tồn võ sáo không chỉ là giữ lại một môn võ cổ truyền. Đó còn là giữ một phần ký ức lịch sử, tinh thần thượng võ và bản sắc của vùng đất Yên Thế. Thế nhưng, giống nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác, võ sáo từng đứng trước nguy cơ mai một. Lớp nghệ nhân, võ sư am hiểu kỹ thuật cổ ngày càng ít; tư liệu còn phân tán; việc truyền dạy chủ yếu dựa vào phương thức truyền khẩu. Nếu không có giải pháp kịp thời, những bài quyền, kỹ thuật và câu chuyện gắn với môn võ độc đáo này có nguy cơ chỉ còn trong ký ức. Trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra với xã Yên Thế không chỉ là bảo tồn võ sáo mà phải làm cho di sản sống được trong đời sống đương đại. Từ định hướng này, Đảng ủy xã Yên Thế xác định bảo tồn võ sáo phải gắn với phát triển. Từ tư duy “bảo tồn để lưu giữ”, địa phương hướng tới “bảo tồn để phát triển”, để di sản hiện diện trong cộng đồng, trường học, các hoạt động văn hóa và sản phẩm du lịch. Một trong những nhiệm vụ quan trọng là sưu tầm, kiểm chứng và hệ thống hóa tư liệu. Các nhà nghiên cứu, võ sư, nghệ nhân và những người am hiểu lịch sử địa phương được huy động để khảo cứu, ghi âm, ghi hình, đối chiếu, phục dựng các bài quyền, kỹ thuật cũng như những câu chuyện liên quan đến Võ sáo Yên Thế. Những tư liệu vốn tồn tại rải rác trong dân gian đang được tập hợp, từng bước chuẩn hóa để phục vụ nghiên cứu và truyền dạy. Đây được xem là nền móng quan trọng để di sản không chỉ được truyền bằng trí nhớ của một vài nghệ nhân mà có thể tiếp tục sống qua nhiều thế hệ. Cùng với đó, các lớp truyền dạy, câu lạc bộ võ sáo từng bước được khôi phục tại cộng đồng và trường học. Những động tác võ thuật mạnh mẽ kết hợp cùng tiếng sáo tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, thu hút thanh thiếu niên. Một hướng đi có ý nghĩa lâu dài là đưa võ sáo đến gần hơn với học sinh. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, biểu diễn, giao lưu, thế hệ trẻ có thể tiếp cận môn võ truyền thống ngay trên quê hương mình. Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc học một vài động tác võ thuật, mà là qua đó hiểu hơn về cuộc khởi nghĩa Yên Thế, về Hoàng Hoa Thám và những con người từng sống, chiến đấu trên mảnh đất này. Khi một học sinh biết vì sao cây sáo sắt có tên “Thiết địch thần phong”, hiểu câu chuyện phía sau bài quyền “Bóng trăng Phồn Xương”, di sản khi ấy không còn là một khái niệm xa xôi trong sách vở. Đó là lịch sử được cảm nhận bằng âm thanh, chuyển động và trải nghiệm. Đây cũng chính là cách để võ sáo tìm được thế hệ kế tục. Một di sản chỉ thực sự có sức sống khi thế hệ trẻ thấy được giá trị và muốn tiếp nhận nó. BIẾN DI SẢN THÀNH SẢN PHẨM DU LỊCH Phồn Xương và những địa danh gắn với cuộc khởi nghĩa Yên Thế đang sở hữu lợi thế đặc biệt để kết nối lịch sử với văn hóa và du lịch. Nếu được tổ chức bài bản, những màn trình diễn võ sáo giữa không gian di tích có thể trở thành một sản phẩm trải nghiệm đặc trưng. Du khách đến xã Yên Thế không chỉ tham quan di tích, nghe kể chuyện lịch sử mà còn trực tiếp cảm nhận tiếng “Thiết địch thần phong”, chứng kiến những thế võ được phục dựng từ truyền thống. Khi tiếng sáo sắt vang lên giữa không gian Phồn Xương, câu chuyện về cuộc khởi nghĩa Yên Thế sẽ không chỉ được kể bằng lời. Lịch sử được tái hiện bằng âm thanh, hình thể và không gian. Đó có thể là điểm khác biệt để Yên Thế xây dựng thương hiệu du lịch văn hóa riêng, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân thông qua các dịch vụ du lịch, biểu diễn, sản phẩm lưu niệm và trải nghiệm văn hóa. Trong thời đại công nghệ, bảo tồn di sản cũng cần một phương thức mới. Các bài quyền, kỹ thuật biểu diễn, âm thanh của sáo sắt, tư liệu về nghệ nhân và câu chuyện lịch sử có thể được ghi hình, số hóa, xây dựng thành cơ sở dữ liệu điện tử. Đây không chỉ là phương án lưu giữ trước nguy cơ thất truyền mà còn mở ra khả năng đưa võ sáo đến với công chúng rộng lớn hơn. Một video ngắn về “Bóng trăng Phồn Xương” trên nền tảng số, một kho tư liệu trực tuyến về “Thiết địch thần phong” hay những nội dung kể chuyện lịch sử bằng hình ảnh có thể giúp người trẻ tiếp cận di sản theo cách gần gũi hơn. Đặc biệt, số hóa cũng tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu, trường học và những người yêu văn hóa truyền thống tiếp cận tư liệu một cách thuận tiện, góp phần mở rộng không gian tồn tại của võ sáo từ làng quê Yên Thế ra cả nước và xa hơn. Điều đáng ghi nhận trong hành trình phục hồi Võ sáo Yên Thế là sự tham gia của nhiều chủ thể: cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, nghệ nhân, võ sư, trường học và người dân. Chính sự chung tay ấy tạo nên nền tảng để một giá trị văn hóa từng đứng trước nguy cơ mai một có thể tìm lại sức sống. Trong dòng chảy hội nhập, những loại hình văn hóa truyền thống phải đối mặt với không ít sức ép từ các hình thức giải trí hiện đại. Nhưng càng hội nhập, nhu cầu tìm kiếm những giá trị riêng, những câu chuyện có bản sắc càng trở nên rõ nét. Võ sáo Yên Thế vì thế không chỉ kể câu chuyện về một môn võ. Đằng sau tiếng sáo sắt là câu chuyện về lòng yêu nước, tinh thần thượng võ, sự sáng tạo và ý chí bất khuất của cha ông. Từ tiếng sáo vang vọng dưới bóng trăng Phồn Xương năm nào đến khát vọng xây dựng thương hiệu văn hóa Yên Thế hôm nay, di sản ấy đang đứng trước một cơ hội mới. Nếu được bảo tồn một cách khoa học, truyền dạy bài bản, gắn với giáo dục, du lịch và chuyển đổi số, Võ sáo Yên Thế có thể vượt qua giới hạn của một di sản địa phương để trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc. Khi ấy, “Bóng trăng Phồn Xương” không chỉ còn là tên một bài quyền. Đó sẽ là biểu tượng cho cách một vùng đất biết đánh thức ký ức lịch sử, biến di sản thành sức mạnh nội sinh và đưa những giá trị của cha ông đồng hành cùng quê hương trong kỷ nguyên mới.n THÂN HẢI NAM - Bí thư Đảng ủy xã Yên Thế (Bắc Ninh) Đền thờ Hoàng Hoa Thám Biểu diễn võ sáo tại Lễ hội xã Yên Thế HUYỀN THOẠI VÕ SÁO DƯỚI BÓNG TRĂNG PHỒN XƯƠNG Dưới bóng trăng Phồn Xương, tiếng sáo sắt “Thiết địch thần phong” từng gắn với những năm tháng khởi nghĩa Yên Thế (tỉnh Bắc Ninh), nay đang được đánh thức, đưa võ sáo từ ký ức lịch sử trở thành di sản phát triển du lịch. Võ sáo được đưa vào trường học ở xã Yên Thế CĐ24 2 9 ĐÔNG BẮC KHỞI SẮC
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==