Ông Nguyễn Hữu Hoa, nghệ nhân làng tranh Đông Hồ, hào hứng giới thiệu: “Ngoài việc đảm bảo nguyên liệu làm tranh và sản xuất theo phương pháp truyền thống, chúng tôi đã và đang tích cực sáng tạo nhiều tranh mới có nội dung đương đại, đáp ứng nhu cầu của đông đảo công chúng, như Chùa Dâu, Chùa Bút Tháp, Tượng Phật A di đà, Thủy đình Đền Đô, Chị hai quan họ, Hát quan họ trên thuyền… Tranh về hát quan họ được nhiều du khách trong và ngoài nước tìm mua vì chứa đựng cả hai di sản văn hóa thế giới”. Năm 2025, UNESCO chính thức ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh) vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp; đây là di sản thứ 17 của Việt Nam được UNESCO ghi danh. Trước đó, năm 2009, UNESCO đưa dân ca quan họ Bắc Ninh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. KHÔNG “ĐÓNG KHUNG” DI SẢN Ngắm bức tranh Hát quan họ với màu trắng lấy từ vỏ sò, vỏ điệp, màu vàng lấy từ hoa điệp, màu đen lấy từ lá tre đốt thành than… dán trên mành tre, tôi có cảm giác thật thú vị khi thấy hai giá trị văn hóa tồn tại chủ yếu trong không gian lễ hội, làng quê nay gặp nhau trong một bức tranh đi nét, tô màu, lên khung tỉ mỉ bằng bàn tay khéo léo của nghệ nhân tóc bạc da mồi, của con cháu tóc mây má phấn mà tác phẩm chỉ có giá bán “mềm xèo” (200.000-300.000 đồng tùy kích thước). “Ngoài bức Hát quan họ, bức Thiên hạ thái bình (vẽ chim công) cũng rất được người Việt và người nước ngoài ưu chuộng. Không ít người đã mua khối lượng lớn để tặng cả một đơn vị bộ đội, cơ quan ngoại giao hoặc trường học”, ông Hoa cho biết. Như vậy, di sản không còn nằm trên bục trưng bày xa cách hay chỉ thuộc về giới nghiên cứu, mà đã đường hoàng bước vào đời sống thường ngày: được treo trong phòng khách, phòng làm việc, lớp học, quán trà hay làm quà tặng cho bạn bè quốc tế. Một bức tranh bình dị, bình dân nhưng mang theo cả ký ức văn hóa dân tộc. Ở góc độ bảo tồn, đây là cách gìn giữ di sản rất tự nhiên và hiệu quả. Khi người Việt Nam và người nước ngoài còn mua, còn treo tranh Đông Hồ, các nghệ nhân vẫn còn động lực sáng tác, làng nghề vẫn còn sức sống, và những giá trị văn hóa truyền thống vẫn tiếp tục hiện diện trong trí nhớ cộng đồng. Di sản nhờ đó không bị “đóng khung” trong bảo tàng mà tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, đồng thời cũng cho thấy một nét đẹp của văn hóa Việt Nam: giá trị lớn không nhất thiết phải đi kèm sự đắt đỏ hay hào nhoáng. Chỉ bằng nguyên liệu tự nhiên sẵn có ở địa phương, vài nét vẽ, nét in mộc bản và hình ảnh những con vật gần gũi như gà, vịt, trâu, lợn cũng như những con người bình dị đang hát đối đáp, hái dừa, đấu vật…, nghệ nhân làng tranh Đông Hồ và con cháu họ đã kể được không ít câu chuyện về tâm hồn người Việt, về tinh thần của một dân tộc yêu hòa bình, trọng tình nghĩa, yêu nghệ thuật, lạc quan, dí dỏm, gắn bó với cộng đồng, luôn hướng tới cuộc sống hài hòa… HƯỚNG DẪN THỦ TƯỚNG TRUNG QUỐC, THÁI TỬ ĐAN MẠCH… IN TRANH “Chúng tôi luôn quan tâm hướng dẫn, truyền dạy cho thế hệ trẻ, nhất là con cháu trong gia đình, nắm chắc và thực hành nghề để gìn giữ di sản. Ngoài ra, tích cực tham gia các sự kiện lớn của quốc gia, quốc tế nhằm giới thiệu tới công chúng những cái hay, cái đẹp của dòng tranh dân gian Đông Hồ, góp phần quảng bá di sản của quê hương, đất nước”, ông Hoa tâm sự bên chén trà Thái Nguyên một chiều cuối tháng 4/2026. Những sự kiện quốc tế, đối ngoại mà ông Hoa nhắc đến bao gồm Thái tử kế vị (nay là Nhà vua) Đan Mạch Frederik thăm Việt Nam năm 2022, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường thăm Việt Nam năm 2024, kỳ họp của UNESCO tại Ấn Độ năm 2025… “Ngày 1/11/2022, khi giới thiệu và hướng dẫn Thái tử Đan Mạch in tranh Đông Hồ, tôi thấy Thái tử chăm chú lắng nghe (qua phiên dịch) và khi thấy Thái tử quan tâm giá trị cốt lõi của dòng tranh dân gian này, tôi nói với Thái tử rằng, tranh Đông Hồ độc đáo bởi được làm thủ công từ cỏ cây hoa lá trong thiên nhiên Việt Nam”, nghệ nhân Hoa kể. Tháng 10/2024, khi giới thiệu và hướng dẫn Thủ tướng Phạm Minh Chính và Thủ tướng Lý Cường in tranh Đông Hồ, ông Hoa cũng thấy Thủ tướng Trung Quốc chăm chú quan sát rồi tự in tranh. “Khi in xong tranh, Thủ tướng Lý Cường có nhã ý chụp ảnh với hai nghệ nhân Việt Nam”, ông kể. Tháng 12/2025 ở Ấn Độ, tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, một ủy ban quan trọng của UNESCO, nghệ nhân làng tranh Đông Hồ đã quên ăn quên nghỉ để giới thiệu di sản văn hóa Việt Nam tới các quan chức, chuyên gia đến từ khắp nơi trên thế giới. “Trưa 11/12, tôi đã hướng dẫn gần 100 đại biểu dự họp in tranh. In cả buổi trưa rất mệt rất đói nhưng tôi rất vui khi thấy các đại biểu yêu mến tranh dân gian Đông Hồ”, ông Hoa kể, nhấp một ngụm trà xanh, trong khi vợ ông, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh, đang nhẹ nhàng tô màu bức “Hội làng” do chính tay bà vẽ mẫu, cháu gái và con dâu của ông bà đang miệt mài phết màu lên ván in nét làm bằng gỗ thị (dễ khắc), ván in màu làm bằng gỗ mỡ (giữ màu tốt). GÓC NHÌN TÌNH CẢM CỦA NỮ NGHỆ NHÂN ƯU TÚ Tôi mang bức “Hứng dừa” tới chỗ nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh đang miệt mài vẽ tranh “Hội làng” để xin chữ ký, bà ngừng tay tô màu, chậm rãi ký cho tôi cùng lời giải thích rất chân tình: “Thông cảm cho cô ký chậm vì khi xưa chỉ học lớp 1”. Tôi thầm nghĩ chắc bà không nói đùa vì mẹ mình cũng thuộc lớp người cao tuổi ở nông thôn xưa chỉ học hết tiểu học rồi đi làm phụ giúp gia đình, sau đó lấy chồng nuôi con. Nhưng tôi không nghĩ gì về trình độ học vấn của những người như nghệ nhân Oanh, mà rất khâm phục sự hiểu biết, vốn văn hóa sâu rộng và tình cảm sâu sắc tinh tế của bà. Bởi lẽ, dù công nhận sắc thái vui đùa, mang dấu ấn của tín ngưỡng phồn thực mà vẫn giữ được sự ý nhị của văn hóa Á Đông trong tranh “Hứng dừa”, tôi ấn tượng với hình ảnh người phụ nữ trẻ, hồn nhiên vén váy để hứng quả dừa to nặng cùng 2 cái cuống lá trông như 2 cái râu mà tôi thầm nghĩ trông như “cái ấy”. Còn nghệ nhân Oanh nhẹ nhàng nói với tôi: “Tranh vẽ cả gia đình 4 người vui vẻ lao động, mỗi người một việc. Mà rất tình cảm nhé. Quả dừa hình trái tim như tượng trưng cho tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình”. Có thể hiểu “Hứng dừa” như một bức họa về gia đình Việt truyền thống - nơi mỗi người có một vai trò riêng nhưng cùng phối hợp nhịp nhàng để tạo nên cuộc sống ấm no. Người đàn ông trong tranh hiện lên khỏe mạnh, dẻo dai và can đảm - trèo lên tận ngọn cây dừa, làm công việc nguy hiểm và đòi hỏi sức lực. Hình ảnh ấy phản ánh vai trò quen thuộc của người cha trong gia đình nông nghiệp Việt Nam xưa: gánh vác những việc nặng nhọc, đối mặt hiểm nguy để mang lại thành quả cho cả nhà. Ở dưới, người vợ khéo léo dùng tà váy để hứng dừa rơi xuống. Công việc ấy đòi hỏi sự cẩn thận, tính toán và mềm mại. Trong cách phân công tự nhiên của gia đình xưa, đàn ông thiên về sức vóc, đàn bà thiên về sự tinh tế và vun vén. Bức tranh không đặt ai cao hơn ai, mà cho thấy sự bổ sung hài hòa giữa hai vai trò. Hai đứa trẻ phía dưới như đang giữ gốc cây, quan sát cha làm việc, hoặc háo hức muốn lớn lên để được mạnh mẽ như cha mình. Đây là chi tiết gợi nhiều ý nghĩa về sự truyền nối giữa các thế hệ. Trong gia đình Việt Nam truyền thống, con cái học lao động không phải bằng sách vở mà bằng cách nhìn cha mẹ làm việc mỗi ngày. Hình ảnh ấy thể hiện sự kế thừa kinh nghiệm sống, tinh thần lao động và tình cảm gia đình gắn bó. Điều đáng quý là tất cả những ý nghĩa ấy được thể hiện rất tự nhiên, không giáo điều. Không có vẻ nhọc nhằn hay căng thẳng, ngược lại toàn bộ cảnh tượng vẫn toát lên sự vui tươi và gần gũi. Đó chính là tinh thần của tranh Đông Hồ: biến lao động thành niềm vui sống, biến sinh hoạt đời thường thành nghệ thuật. “Gái có công thì chồng chẳng phụ. Tôi đang giúp bà ấy làm thủ tục để được công nhận là nghệ nhân dân”, ông Hoa nói với tôi bên bàn trà để đá cảnh Yên Bái, nhưng ánh mắt yêu thương lại hướng về nữ nghệ nhân đang nhẹ nhàng điểm màu bức “Hội làng”. n www.tienphong.vn VĂN HÓA 18 9-10/5/2026 Để tiện cho khách quốc tế hoặc kiều bào vận chuyển và thêm hiểu về tranh Đông Hồ, gia đình nghệ nhân đã thiết kế 2 loại tranh: dán trên mành (kích thước 30x40cm) được cuộn tròn và cho vào hộp đựng và tranh tập (10-20-30 tờ) để trong hộp đựng, có lời giới thiệu bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Bức tranh “2 trong 1” và khát vọng vươn ra thế giới CHỈ BỨC TRANH GIẤY DÓ LẤP LÁNH ÁNH ĐIỆP DÁN TRÊN MÀNH TRE, NGHỆ NHÂN LÀNG TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ (HÀ NỘI), NGƯỜI TỪNG HƯỚNG DẪN THỦ TƯỚNG TRUNG QUỐC, THÁI TỬ ĐAN MẠCH… IN TRANH, TƯƠI CƯỜI BẢO TÔI: “TRÊN ĐÓ LÀ HAI DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ CỦA NHÂN LOẠI ĐẤY”. THÁI AN Thủ tướng Phạm Minh Chính và Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường cùng trải nghiệm làm tranh dân gian Đồng Hồ (nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa đứng giữa) tháng 10/2024 ẢNH: TTXVN Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh vẽ bức “Hội làng” ẢNH: THÁI AN
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==