VIỆT NAM 38 13-10-2025 www.tienphong.vn LỢI NHUẬN TRÊN HẾT Nghịch lý của văn hóa đương đại ấy cho thấy một tín hiệu quan trọng: khán giả khao khát những câu chuyện có thể soi chiếu sự bất bình đẳng, bóc lột và phi lý của một hệ thống đang kiểm soát từng ngóc ngách trong đời sống họ. Với họ, đó là một cỗ máy nuốt chửng sức lao động và giấc mơ, chỉ để lại cho họ không gì ngoài một cơ thể kiệt quệ và một tâm trí tuyệt vọng. Lý do để các tập đoàn bật đèn xanh cho những tác phẩm tự bêu rếu chính mình dĩ nhiên chỉ với một mục đích tối thượng: lợi nhuận. Nhóm nhân khẩu học duy trì sức sống của dịch vụ streaming (chiếu phim trực tuyến) - khán giả từ 18 đến 35 tuổi - ngày càng có xu hướng thiên tả, mang màu sắc chống chủ nghĩa tư bản và hoài nghi trước các cấu trúc kinh tế truyền thống. Sau khi tận mắt chứng kiến khủng hoảng tài chính 2008, gánh nặng nợ sinh viên, giá nhà vượt tầm với, và tình trạng thất nghiệp cao chưa từng có tiền lệ, khiến thế hệ này sản sinh ra một thái độ mà có thể gọi là sự ác cảm đối với chủ nghĩa tư bản tự do. Để giữ chân nhóm khán giả trọng yếu này, các tập đoàn truyền thông phải mang đến những nội dung phản ánh, hoặc ít nhất là công nhận, thế giới quan của tệp người xem đó. Đây là một quyết định kinh doanh lạnh lùng và có tính toán: nuốt chửng làn sóng bất mãn với hệ thống cai trị nhằm đảm bảo khả năng tiếp tục sinh lời của chính hệ thống đó. Nhà phê bình Mark Fisher gọi hiện tượng này là “chủ nghĩa hiện thực tư bản”: cảm giác bao trùm rằng không chỉ chủ nghĩa tư bản là hệ thống chính trị và kinh tế khả thi duy nhất, mà giờ đây còn dễ tưởng tượng ra sự tận thế của thế giới hơn là sự suy tàn của chủ nghĩa tư bản. Phiên bản Hollywood thì lại đơn giản hơn: bán cho khán giả hình ảnh về cái chết của nó chỉ với một mức phí đăng ký hàng tháng. Kết quả là một dòng chảy sản phẩm đều đặn, vừa khai thác sự bức xúc của thế hệ trẻ, vừa đem lại lợi nhuận khổng lồ cho chính hệ thống mà chúng chỉ trích. Sự bất mãn của người trẻ được nghiên cứu, sản xuất thành một thứ hàng hóa để giải trí, rồi được rao bán ngược lại cho chính những người đang bất mãn đó. VÀ SỰ THẬT CAY ĐẮNG Có lẽ khía cạnh đáng lo ngại nhất của điện ảnh phê phán tư bản đương đại nằm ở sự tuân thủ một công thức dễ đoán và lười biếng. Dù là The Menu (2022), Glass Onion (2022), Triangle of Sadness (2022), hay Squid Game (2021), khán giả cũng sẽ bắt gặp những biến thể của cùng một cấu trúc tự sự đó là giới thượng lưu được khắc họa là những kẻ suy đồi, vô đạo đức và rỗng tuếch về trí tuệ lẫn tâm hồn, trong khi các nhân vật nghèo khó thuộc tầng lớp lao động được gán cho sự tử tế, và khôn ngoan. Cách tiếp cận mang tính nhị nguyên này dù thỏa mãn bản năng LÀM PHIM phê phán tư bản cảm xúc, lại là một sự đơn giản hóa thô thiển đối với những tình trạng kinh tế - xã hội phức tạp. Giới giàu hầu như lúc nào cũng được khắc họa như những nhân vật phản diện biếm họa, bị tước bỏ sự tinh tế hay chiều sâu tâm lý. Ngược lại, các nhân vật xuất thân lao động thường được trao cho một thứ thuần khiết đáng ngưỡng mộ. Mạch truyện cũng diễn tiến theo một lộ trình quen thuộc: bộ phim mở đầu bằng việc xác lập ranh giới giai cấp, leo thang xung đột giữa các nhóm, rồi kết thúc hoặc bằng sự chấp nhận bi quan rằng thế giới là một nơi bất công, hoặc bằng một sự thỏa mãn tạm thời khi vài cá nhân giàu có bị hủy hoại còn phần vinh quang lại thuộc về người nghèo. Điều đáng nói là những tác phẩm hầu như không bao giờ nghiên cứu và đưa ra những “Bộ phim thực hiện chủ nghĩa phản kháng tư bản thay cho chúng ta, cho phép chúng ta tiếp tục tiêu thụ mà không phải áy náy. Thực ra nó đã che giấu sự thật rằng vận hành của tư bản hoàn toàn không phụ thuộc vào bất kỳ dạng niềm tin chủ quan nào được giả định”. MARK FISHER THỰC RA, ĐỐI VỚI CÁC TẬP ĐOÀN TRUYỀN THÔNG, DÙ HỌ KHAI THÁC NHỮNG CÂU CHUYỆN MANG THÔNG ĐIỆP ỦNG HỘ HAY CHỐNG LẠI CHỦ NGHĨA TƯ BẢN CŨNG KHÔNG QUAN TRỌNG, MIỄN LÀ HỌ VẪN NẮM GIỮ QUYỀN LỰC, SỰ KIỂM SOÁT VÀ KHẢ NĂNG XOAY CHIỀU BẤT CỨ LÚC NÀO NẾU CẢM THẤY CẦN THIẾT. HỌ VẪN CÓ THỂ ĐỊNH HƯỚNG CÔNG CHÚNG THÔNG QUA KIỂU GIẢI TRÍ MÀ HỌ ĐƯA LÊN MÀN ẢNH LỚN, CHO ĐẾN KHI CHÚNG TA NHẬN RA RẰNG NHỮNG TẬP ĐOÀN NÀY ĐÃ QUÁ GIÀU CÓ, QUÁ QUYỀN LỰC ĐỂ CÓ THỂ LÀM BẤT CỨ ĐIỀU GÌ HỌ MUỐN, THÌ ĐÃ QUÁ MUỘN. Lợi nhuận luôn là mục tiêu sau cùng của các ông lớn chiếu phim trực tuyến như Netix, HBO Max, Disney+, Apple TV+, v.v. NGUỒN: SHUTTERSTOCK Khi nhà tư bản TỪ THE PLATFORM CỦA NETFLIX ĐẾN ANDOR CỦA DISNEY, TỪ SUCCESSION CỦA HBO ĐẾN SEVERANCE CỦA APPLE TV+, NHỮNG CÂU CHUYỆN PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN VÀ CÁC TỶ PHÚ ĐÃ TRỞ THÀNH MÓN HÀNG NÓNG NHẤT TẠI HOLLYWOOD HIỆN NAY, LẠI ĐƯỢC SẢN XUẤT VÀ PHÁT HÀNH BỞI CHÍNH NHỮNG TẬP ĐOÀN KHỔNG LỒ CỦA NGÀNH GIẢI TRÍ. KINH QUỐC Poster series đình đám Succession kể về sự đấu đá trong một gia tộc tỷ phú của HBO NGUỒN: HBO Poster series mang vẻ siêu thực và châm biếm Severance được sản xuất bởi Apple TV+ NGUỒN: APPLE TV+
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==