No Other Land (Không có vùng đất nào khác) do cặp đạo diễn người Palestine Basel Adra và Hamdan Ballal cùng nhà báo mang quốc tịch Israel Yuval Abraham và quay phim Rachel Szor thực hiện. NHỮNG CẢNH QUAY ĐỔ VỠ Lấy bối cảnh tại Masafer Yatta, một cụm làng ở phía nam Bờ Tây, bộ phim tài liệu ghi lại trong nhiều năm cảnh tượng nơi này lần lượt bị xóa sổ với nhà cửa bị phá hủy, giếng nước bị đổ bê tông, nhiều cuộc đời bị đảo lộn bởi đội quân chiếm đóng. Tuy nhiên, ẩn sau những hình ảnh khắc nghiệt là một tầng suy tư sâu sắc về đạo đức của việc làm chứng, sự bất cân xứng của tự do, và tính nhân bản mong manh vẫn còn tồn tại giữa phi nhân tính. Masafer Yatta, nơi cư ngụ của nhiều thế hệ gia đình Palestine, tồn tại trong một không gian lưng chừng với khái niệm vừa “nhà”, vừa là ký ức cũng vừa là chiến trường. Năm 1980, Israel tuyên bố khu vực này là vùng huấn luyện quân sự, cưỡng ép di dời người bản địa để mở rộng các khu định cư. Suốt nhiều thập kỷ, người dân nơi đây đã kháng cự, dựng lại những ngôi nhà bị ủi sập và chịu đựng các cuộc đột kích vào ban đêm. Bộ phim mở đầu bằng cảnh quay mờ nhòe của Adra lúc còn nhỏ, khi cậu ôm lấy chiếc máy quay trong một cuộc biểu tình, như dấu hiệu báo trước về vai trò suốt đời của anh là một nhân chứng và người chép sử cho cộng đồng mình. Sức mạnh của bộ phim là đưa khán giả vào sự tàn bạo thường nhật trong cuộc chiếm đóng, thay vì nghệ thuật hóa nỗi đau của người dân nơi đây. Những người lính mặc áo thun Nike, đeo kính râm Oakley, giám sát các vụ phá hủy với thái độ dửng dưng như nhân viên văn phòng xử lý giấy tờ. Chiếc máy ủi biến trường học thành đống đổ nát trong sự kinh hoàng của đám trẻ... Trung tâm của câu chuyện là sự hợp tác giữa nhà làm phim Basel Adra và nhà báo Yuval Abraham. Những người Palestine như Adra bị hạn chế di chuyển và luôn bị bạo lực, chết chóc đe dọa, buộc anh trở thành nhà làm phim tài liệu bất đắc dĩ, ghi lại bằng chứng về tình trạng khốn cùng mà dân tộc anh đang đối mặt. Trong khi đó, Abraham, một công dân Israel, luôn được tự do. Như chia sẻ của Abraham tại lễ trao giải Oscar: “Khi tôi nhìn Basel, tôi thấy anh em của mình. Nhưng chúng tôi không bình đẳng. Tôi sống trong một chế độ nơi tôi được tự do theo luật dân sự, còn Basel sống dưới luật quân sự - những điều luật tàn phá cuộc sống của anh ấy và mà anh ấy không thể kiểm soát được”. Mối quan hệ của họ thách thức những khái niệm đơn giản về tình đoàn kết. Khi những người định cư Israel tấn công các ngôi làng, sự hiện diện của Abraham với tư cách nhà báo Israel mang lại sự bảo vệ tạm thời, nhưng máy quay của anh không thể che chắn cho Adra khỏi thực tế rằng mối quan hệ bạn bè của họ tồn tại trong sự bất an. Có một cảnh một người dân làng nửa đùa nửa thật cáo buộc Abraham là gián điệp, bởi với họ, mọi sự thân thiện đến từ phía bên kia có thể chỉ là vỏ bọc cho những âm mưu. Bộ phim không giải quyết những căng thẳng này mà để chúng tồn tại trong sự khó chịu, thách thức khán giả đối mặt với mặc định, rằng công lý luôn thuộc về kẻ mạnh. KHÔNG KẾT THÚC BẰNG MỘT NIỀM HY VỌNG Hành động và kỹ thuật quay phim trong No Other Land kể cho chúng ta rất nhiều điều. Chiếc máy quay cầm tay của Adra trở thành cả tấm khiên lẫn vũ khí, ghi lại những tội ác diễn ra quá thường xuyên đến mức truyền thông đại chúng chỉ lướt qua. Những thước phim rung lắc, nhòe nhoẹt ban đầu trở nên sắc nét hơn theo năm tháng, phản chiếu sự trưởng thành trong ý chí của anh. Các đạo diễn chủ đích lược bỏ phần dẫn giải lịch sử, từ chối giọng điệu giáo điều thường thấy ở các phim tài liệu về xung đột. Thay vào đó, sự lặp lại không hồi kết của những cuộc phá hủy, vòng luẩn quẩn tái thiết, và gương mặt cam chịu của người dân làng tự nói lên tất cả. Phương pháp làm phim kiểu vérité (phim hiện thực trực tiếp) buộc khán giả phải trở thành những nhân chứng chủ động. Không có những cảnh quay toàn cảnh hoành tráng hay những bản nhạc nền bi tráng, mà trong phim chỉ có tiếng đá vụn vỡ vụn dưới bước chân và tiếng gào thét đầy uất ức của dân làng khi chứng kiến tổ ấm của họ bị san phẳng. Xen kẽ vào đó là những khoảnh khắc suy tưởng nội tâm. Trong những đoạn nghỉ tĩnh lặng, Adra và Abraham trò chuyện về hôn nhân, quá trình làm cha, và nỗi sợ hãi của những người trẻ. Nó cho thấy ngay cả những nhà hoạt động, nhà làm phim quả cảm ấy cũng đang vật lộn với cơn khủng hoảng hiện sinh, khát khao về một tương lai bình thường. Những lát cắt mỏng manh ấy là phần nhân tính của bộ phim, chống lại khuynh hướng biến các nhân vật thành biểu tượng cứng nhắc và hào hùng trong những câu chuyện về phản kháng. Dù phần lớn được quay từ năm 2019 đến 2023, No Other Land lại gắn với sự kiện định mệnh vào tháng 10/2023 và đợt không kích của Israel vào Dải Gaza. Những cảnh kết của bộ phim được ghi hình chỉ vài tuần trước chiến sự, báo hiệu cho sự tàn bạo leo thang: những người định cư có vũ trang đã tràn vào Masafer Yatta. Chúng bắn anh họ của Adra ngay trước ống kính và đẩy nhanh các cuộc sơ tán quy mô lớn. Dòng chữ cuối phim “Chúng tôi hoàn thành bộ phim này vào tháng 10 năm 2023” xuất hiện như một sự bất lực trước sự leo thang của nạn bạo lực cùng cực. Đến thời điểm này, Dải Gaza gần như đã bị san phẳng, hơn 62.100 người Palestine bị sát hại, phần lớn là dân thường. Nghịch lý thay, dù giành được nhiều chiến thắng lớn, như tại Liên hoan phim Berlin và Oscar 2025, nhận được nhiều lời khen ngợi từ giới phê bình, thế nhưng No Other Land lại phải đối mặt với rào cản phát hành tại Mỹ. Có thể xem chính sự tồn tại của bộ phim đã là một chiến thắng. Được dựng trong tầng hầm giữa những đợt mất điện và các cuộc đột kích quân sự, bộ phim chính là hiện thân của sức sống bền bỉ mà nó ghi lại. Những đoạn phim lưu trữ cảnh gia đình Adra biểu tình vào thập niên 1990 được lồng ghép với những thước phim hiện tại, tạo nên một bức tranh khảm chứa đựng tinh thần của sự phản kháng đấu tranh kéo dài đa thế hệ. No Other Land không kết thúc bằng một niềm hy vọng theo nghĩa thông thường. Người dân làng phải rút lui về các căn hộ chật chội nơi thành phố; Harun trút hơi thở cuối cùng trong hang đá; xe ủi quay lại lúc bình minh. Thế nhưng, trong u tối đó lại ẩn chứa một sự kháng cự âm thầm. Hành động quay phim liên tục và không khuất phục trở thành một hình thức phản kháng, một bằng chứng sống cho niềm tin rằng ký ức sẽ vượt qua hủy diệt. KINH QUỐC Được dựng trong tầng hầm giữa những đợt mất điện và các cuộc đột kích quân sự tại “dải đất tử thần” Gaza, “No Other Land” chính là hiện thân của sức sống bền bỉ mà nó ghi lại. Chỉ riêng sự tồn tại của bộ phim tài liệu này đã là một chiến thắng. Basel Adra, Rachel Szor, Hamdan Ballal và Yuval Abraham (từ trái qua phải) tại lễ trao giải Oscar 2025 NGUỒN: MIKE COPPOLA/GETTY IMAGES PHIM TÀI LIỆU HAY NHẤT OSCAR 2025: Tồn tại đã là chiến thắng Ở cốt lõi của mình, No Other Land vật lộn với một câu hỏi: Điều gì là ý nghĩa trong một thời đại mà cảm xúc đã trở nên chai sạn? Bộ phim bác bỏ quan niệm rằng chỉ cần phơi bày sự thật là sẽ thúc đẩy thay đổi. Trong một đoạn đối thoại giữa hai đạo diễn, Adra chua chát nhận xét rằng sự quan tâm quốc tế đối với Masafer Yatta chỉ kéo dài “10 phút”. Còn Abraham hỏi rằng điều gì sẽ xảy ra sau khi khán giả thấy cảm động bởi bộ phim này. Sự im lặng theo sau chính là câu trả lời, đó là trách nhiệm thuộc về người xem. Phim không đưa ra giải pháp, mà thay vào đó là một lời chất vấn: Sau khi chứng kiến tội ác đó, chúng ta sẽ làm gì? Nhà làm phim/nhà hoạt động Basel Adra (trái) và nhà báo Yuval Abraham tại một sân chơi đổ nát (Antipode films) Trên đống đổ nát ở Masafer Yatta từng là những mái ấm gia đình (Antipode films) Basel Adra mệt mỏi nằm trên đồi cùng với chiếc máy quay và đằng xa là chiếc xe ủi của đội quân Israel (Antipode films) 41 n Số 242+243+244+245 NHÌN RA THẾ GIỚI
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==