SỨC VƯƠN PHÙ ĐỔNG 82 Xuân KHI MÙA XUÂN GÕ CỬA Những ngày cuối năm, chúng tôi tìm về vùng đất Tuy An – tỉnh Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk. Con đường dẫn về làng đã được phủ nhựa phẳng lì, xe ô tô bon bon xuyên qua những triền đồi xanh ngút mắt. Vùng đất này từng sở hữu nhiều ngựa bậc nhất miền trung du, dấu ấn còn lưu lại rõ nét qua Lễ hội đua ngựa truyền thống Gò Thì Thùng. Bà Nguyễn Thị Năm (thôn Xuân Thành, xã Tuy An Tây) – một trong số ít hộ còn giữ ngựa cho biết, từ sáng sớm tinh mơ, chồng bà đã dắt ngựa đi cắt cỏ non. Thời điểm này, ngựa được chăm sóc kỹ lưỡng hơn ngày thường, từ khẩu phần ăn đến thời gian nghỉ ngơi, nhằm giữ sức cho hội đua ngựa truyền thống Gò Thì Thùng, diễn ra vào sáng mồng 9 tháng Giêng (Âm lịch) hằng năm. Theo bà Năm, trước kia, hầu như nhà nào trong làng cũng có ngựa để thồ hàng, chở lúa, chở chuối, băng đồi vượt rừng. Khi đường sá còn hiểm trở, phương tiện cơ giới hiếm hoi, con ngựa là tài sản lớn, là phương tiện mưu sinh không thể thiếu của mỗi gia đình. Nhưng rồi đường mở, xe về, máy móc dần thay thế sức ngựa. Bóng ngựa vì thế mà thưa dần theo năm tháng. Nhắc đến ngựa, vợ chồng ông Nguyễn Trung – bà Đỗ Thị Luận (thôn Xuân Thành) bỗng rạng rỡ hẳn lên. Bà Luận cẩn thận lật giở những lá cờ lưu niệm ghi dấu các giải nhất, nhì từng giành được tại hội đua ngựa Gò Thì Thùng – những kỷ vật được ông bà nâng niu suốt nhiều năm, như minh chứng cho một thời sôi động đã qua. “Hồi đầu chỉ đua trong thôn cho vui, sau này nâng lên cấp xã, cấp huyện. Ngựa quy tụ nhiều hơn, bà con kéo về xem đông lắm, đông từ sáng tới chiều”, ông nhớ lại, ánh mắt ánh lên niềm tự hào của người từng gắn bó cả đời với vó ngựa. Còn bà Luận thì khắc sâu hình ảnh những ngày hội đua ngựa năm xưa: tiếng vó ngựa dồn dập vang trên mặt đất khô, tiếng hò reo cuộn lên khắp triền đồi, người xem nín thở theo từng vòng đua, từng cú bứt tốc ở khúc cua quyết định. Đó là niềm náo nức, rộn ràng rất riêng của mùa xuân miền đồi núi. Nay tuổi đã cao, gia đình không còn nuôi ngựa như trước, nhưng hễ đến mùa hội, bà vẫn tìm đến xem đua, chỉ để được đứng giữa đám đông, lắng nghe lại tiếng vó ngựa năm nào – thứ âm thanh đã gắn bó với cả một đời người, để vơi bớt nỗi nhớ. HOÀI NIỆM Trong số những người còn gắn bó với ngựa ở vùng Tuy An, ông Nguyễn Kim Tài (65 tuổi, thôn Mỹ Phú 2, xã Ô Loan) được xem là một trong những “kỵ sĩ” lớn tuổi nhất còn trụ lại với đường đua. Dáng người gầy, nước da sạm nắng, giọng nói trầm chậm như đã ngấm gió sương, ông Tài dành gần trọn cuộc đời mình cho những con ngựa – từ khi chúng là phương tiện mưu sinh không thể thiếu đến lúc trở thành linh hồn của lễ hội đua ngựa truyền thống nơi vùng đồi núi này. Ông Tài biết cưỡi ngựa từ năm 22 tuổi, cái thời đường sá còn gập ghềnh, rừng núi bủa vây làng xóm. Khi ấy, con ngựa không chỉ để đi lại, mà còn là “đôi chân” của người dân mỗi khi vào rừng, lên nương, chở lúa, chở củi. “Hồi đó, không có ngựa là coi như không đi đâu được”, ông nhắc lại như nhắc về một thời mà con người và con ngựa nương tựa vào nhau để mưu sinh. Mỗi độ xuân về, dù tuổi đã cao, ông Tài vẫn lên yên ngựa, góp mặt trong hội đua. Với ông lúc này, giải nhất hay giải nhì không còn là điều quan trọng. Điều ông quý nhất là còn đủ sức khỏe để tham gia, còn được hòa mình vào không khí rộn ràng của ngày hội đầu năm. “Chỉ cần còn chạy được là vui rồi”, ông cười hiền. Hiện nhiều người trong vùng đã bán ngựa. Bãi đua năm nào giờ vắng hơn, ngựa ít đi, người đua cũng thưa dần. Để giữ lại vó ngựa, ông Tài đưa ngựa vào các khu du lịch, phục vụ du khách tham quan, chụp ảnh. Đó vừa là cách để có thêm thu nhập trang trải việc nuôi ngựa, vừa là cách để con ngựa vẫn được chăm sóc, vẫn có cơ hội trở lại đường đua mỗi độ xuân về. “Chỉ mong còn sức, còn ngựa, để năm nào xuân tới cũng được nghe lại tiếng vó gõ trên đường đua”, ông nói, giọng nhẹ nhưng đầy trăn trở. q CẢ ĐỜI NÂNG NIU MÙI CỦA CHA ÔNG Anh bạn cán bộ văn hóa ở xã vùng cao Tuấn Đạo nhiều lần gặp tôi đều rỉ tai về một loại hương “đặc sản” của địa phương. “Hương ở đây thơm lắm, khác hẳn hương dưới xuôi. Không phải ai cũng làm được đâu”, anh nói, ánh mắt đầy tự hào. Những lời kể mộc mạc ấy khiến tôi tò mò... Con đường đồi núi khúc khuỷu, uốn lượn qua những triền dốc lởm chởm đất đá dẫn tôi đến thôn Am Hà, xã Tuấn Đạo. Thôn nhỏ ẩn mình sau dãy núi Ao Dùng lừng lững, như một nếp nhà bình yên nép vào lòng đại ngàn. Ngay từ đầu làng, mùi hương bài thơm ngát đã phảng phất trong gió, dịu nhẹ mà quyến rũ đến lạ. Buổi sáng sớm, trời lạnh, sương còn giăng mờ trên sườn núi, nhiều gia đình ở thôn Am Hà đã bắt đầu một ngày làm hương hối hả. Trong gian bếp nhà bà Nguyễn Thị Hải, bếp lửa đỏ hồng xua tan cái lạnh mùa đông miền sơn cước. Hơi ấm từ bếp lửa hòa quyện cùng mùi hương bài ngào ngạt, tạo nên một không gian rất riêng, nơi nghề truyền thống được tiếp nối bằng sự cần mẫn và yêu thương. Bà Hải cùng chồng và chị gái đang cặm cụi làm hương vụ Tết. Người chị thoăn thoắt trộn nguyên liệu; bà Hải và chồng tỉ mỉ se từng que hương. Mỗi động tác đều thuần thục, nhẹ nhàng như một thói quen đã ngấm vào máu thịt sau hàng chục năm gắn bó với nghề. “Hương ở đây hoàn toàn làm bằng nguyên liệu tự nhiên”, bà Hải chậm rãi chia sẻ. Nguyên liệu gồm than hoa, rễ cây hương bài và nhựa trám. Tất cả được nghiền nhỏ, trộn đều rồi đem hấp trong nồi nước nóng. Khi hỗn hợp đủ dẻo và nóng, người thợ mới vuốt nguyên liệu làm hương vào que tăm, se cho bám đều. “Phải nóng thì mới dính, mới làm được. Công đoạn nào cũng cần sự kiên nhẫn”, bà Hải nói. Theo bà Hải, bí quyết tạo nên mùi thơm đặc trưng của hương Am Hà chính là rễ cây hương bài. Rễ được rửa sạch, phơi khô, nghiền mịn. Gia đình bà thu mua quanh năm mới đủ lượng bột hương bài để làm hương vụ Tết. Mùi thơm của hương bài không nồng gắt, mà dịu mát, thoang thoảng rất lâu, thứ mùi khiến người ta nhớ mãi. Bà Hải cho hay, làm hương bài không chỉ đòi hỏi sự khéo léo mà còn rất công phu, vất vả. Trong đó, cực nhất là công đoạn làm than hoa. Gia đình bà tự phát cây, đốt thành than rồi Ông Trung, bà Luận hoài niệm bên những lá cờ lưu niệm đua ngựa Những ngày trời trở lạnh, khi sương sớm còn vương trên các gò đồi Tuy An Tây, Ô Loan (Đắk Lắk), cũng là lúc những người giữ ngựa lặng lẽ bước vào mùa bận rộn nhất trong năm. Chăm ngựa, luyện ngựa, chờ ngày hội đua đầu xuân - một phong tục từng làm nên danh tiếng cho vùng đất này... Giáp Tết, thôn Am Hà, xã Tuấn Đạo (Bắc Ninh) nồng nàn trong mùi hương dịu ngọt của núi rừng. Sau mỗi nén hương là câu chuyện về những con người lặng lẽ giữ lửa nghề truyền thống, để Tết quê còn nguyên vẹn hương xưa và ký ức đoàn viên. Vẳng nghe NGHỀ HƯƠNG QUA TỪNG VỤ TẾT VÓ NGỰA THÌ THÙNG HUỲNH THỦY Giữ lửa NGUYỄN THẮNG Mùa Xuân vẫn về trên những triền đồi Tuy An, đường nhựa vẫn mở dài, xe cộ vẫn bon bon qua làng. Chỉ có tiếng vó ngựa là thưa dần, lạc giữa dòng chảy hối hả của đời sống hiện đại. Dẫu vậy, với những người còn nặng lòng với ngựa, với hội đua Gò Thì Thùng, vó ngựa chưa bao giờ tắt hẳn. Chồng bà Hải đang se hương ẢNH: NGUYỄN THẮNG Ông Nguyễn Kim Tài xem ngựa như một người bạn đồng hành
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==