Cũng cứ nghĩ để đó thôi. Nhưng đầu năm 1983, nhân dịp Tết, tôi đưa gia đình về quê ngoại các cháu ở Huế, có tới thăm tạp chí Sông Hương lúc ấy chuẩn bị ra số đầu tiên. Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm - bấy giờ là Tổng Biên tập - hỏi tôi có sáng tác gì mới gửi đăng tạp chí, tôi đã đưa Đêm trên cát, nhưng cũng không dám hy vọng nhiều. Tạp chí Sông Hương số 1 ra, và Đêm trên cát được trích in tới gần 1/3, khoảng 180 câu thơ. Tôi bắt đầu thân với anh Nguyễn Khoa Điềm từ đó. Là bạn và cùng là nhà thơ, tôi với anh Điềm càng chơi thì càng hiểu nhau hơn. Và quý nhau hơn. Theo tôi, anh Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thời chống Mỹ. Sau hòa bình, anh vẫn liên tục có những sáng tác mới, những tập thơ mới, cho tới hôm nay. Mỗi khi có bài thơ mới, anh Điềm lại gửi cho tôi, và tôi rất quý trọng cử chỉ ấy của anh. Chúng tôi chơi với nhau vì thơ, vì thích thơ của nhau, thế thôi. Nhớ hồi đầu những năm 80, khi tôi viết bài thơ Hà Nội nhìn từ phía tôi, anh Việt Phương đã đưa bài thơ ấy cho anh Điềm đọc và hỏi ý kiến, anh Nguyễn Khoa Điềm đã nói, đó là một bản tụng ca về Hà Nội, viết “theo kiểu Thanh Thảo”. Đó thực sự là một người bạn thơ hiểu nhau sâu sắc mới nói như thế. Rồi trước khi về hưu, anh Nguyễn Khoa Điềm đã vào Quảng Ngãi. Đó là một buổi chiều hình như là cuối tháng 3/2006, cách đây đã 20 năm. Chiều đó, tôi nhận được điện thoại của anh Nguyễn Khoa Điềm, anh nói mình mới vào Quảng Ngãi, mời tôi đến khách sạn Mỹ Trà chơi. Tôi và nhà báo Trần Đăng ra khách sạn Mỹ Trà thăm anh Điềm, chuyện trò đủ thứ nhưng tôi không hỏi chuyến này anh vào Quảng Ngãi làm gì. Đó là thời điểm anh Điềm sắp nghỉ hưu, nhưng vì anh đương chức, nên thấy công an bảo vệ khá rầm rộ. Chiều đó, khi ăn cơm với nhau và với mấy anh lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi, tôi vẫn chưa biết mục đích chuyến đi của anh Điềm. Chỉ khi anh Nguyễn Khoa Điềm kết thúc chuyến đi, tôi mới biết, anh vào Quảng Ngãi chỉ để về Đức Phổ, lên vùng rừng chiến khu Đức Phổ giáp Ba Tơ, nơi từng đặt trạm xá của chị Đặng Thùy Trâm. Ngồi lặng trước căn hầm chống bom dành cho thương binh, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã lặng lẽ nhớ về người bạn học cũ của mình ở trường Chu Văn An. Và bài thơ Ngày về có lẽ được anh viết ngay buổi tối hôm đó. Một bài thơ đứng vào hàng buồn nhất trong thơ Nguyễn Khoa Điềm. Và theo tôi, đó là bài thơ đứng vào hàng hay nhất của thơ anh. Ngày về Nguyễn Khoa Điềm Kính tặng chị Thùy Trâm Ngồi lại nghe chị nói gì trong đất Cùng cây giang, cây dẻ của ngày xưa Chiếc hầm cũ đau như tròng mắt Nhìn vào ta thăm thẳm, bơ vơ... Người bạn gái gục trước lằn đạn lửa Một sườn đồi cháy nát dưới ban trưa, Giờ xanh ngắt một cánh rừng khép ngủ Lá im che những đau đớn không ngờ Dòng nhật ký cuối cùng đã viết Giọt máu cuối cùng cũng trả lại đất đai Thật bình thản, không có gì nói nữa Cả chiến tranh và khúc hát ngày về... Giờ yên ả thì thầm con suối nhỏ Giờ buôn xa tiếng trẻ gọi trâu về, Giờ xao xác cánh cò trên mặt nước Giờ nỗi buồn theo gió cũng tan đi... Tháng 4/2006 Khi dòng nhật ký cuối cùng của người bạn học cũ đã viết “ Giọt máu cuối cùng cũng trả lại đất đai”, thì “Chiếc hầm cũ đau như tròng mắt” của người bạn đã khuất, giờ cứ “Nhìn vào ta thăm thẳm, bơ vơ…”. Câu thơ viết bằng nỗi xót xa, đau đớn, khắc khoải, bơ vơ khiến người đọc như thấy hiện lên cuộc trò chuyện trong im lặng giữa hai người bạn cũ, một người nghe và một người nói bằng âm thanh của những “cây giang cây dẻ ngày xưa”. Phải thành thật, buông xả và trong cuộc tới mức độ nào mới viết được những câu thơ ấy. Chúng ta thường bình tán về thơ hay, nhưng tôi nghĩ, với bài thơ này, mọi bình tán đều không cần thiết. Chỉ lặng lẽ đọc. Và xúc động. Cuộc đời và cái chết của chị Đặng Thùy Trâm, chúng ta đều đã biết khi đọc cuốn nhật ký bất tử của chị. Nhưng những gì chị Thùy Trâm không nói trong cuốn nhật ký, ta có thể đọc từ bài thơ nhỏ này của Nguyễn Khoa Điềm. Sứ mệnh của thơ là tường minh những gì mà các thể loại văn học khác ẩn kín, và thơ nói lên cũng bằng chính sự ẩn kín kỳ lạ của thơ, sự ẩn kín khiến người đọc yêu thơ nhận ra mà không cần bất cứ sự tường giải nào. “Lá im che những đau đớn không ngờ”. Câu thơ cho bạn cảm nhận nỗi đau không thể nói nên lời ấy. Với Thơ, ẩn mật chính là tường minh. Bài thơ Ngày về như những lời nguyện cầu thầm lặng của một người bạn cũ đang sống gửi tới một người bạn cũ đã hy sinh 36 năm trước. Với nhà thơ, lắng nghe thật nhiều. Và nói ít. Nhiều khi, những khoảng lặng trong thơ lại thầm nói với ta nhiều điều.Tôi phải học những khoảng lặng đó từ thơ Nguyễn Khoa Điềm, từ bài thơ ngắn Ngày về này của anh. *** Những nhà thơ học nhau là chuyện bình thường. Chúng tôi đã thân nhau, và đã học từ nhau để có những câu thơ đẹp, những bài thơ hay. Khi anh Điềm đã về hưu và hay về sống ở Huế, tôi càng có nhiều dịp gặp anh hơn. Tính anh Điềm lặng lẽ, Hai nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo ẢNH: TRẦN ĐĂNG Với tôi, ở đời mình có được người bạn tốt là một hạnh phúc. Tôi đã có khá nhiều người bạn tốt, trong đó có nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm. Tôi quen anh Điềm bắt đầu từ Tết năm 1983. Khi đó, tôi vừa viết xong trường ca Đêm trên cát về nhà thơ Cao Bá Quát... TÔI CÓ MỘT NGƯỜI BẠN Nhà thơ THANH THẢO Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm với khách văn chương ẢNH: HỒNG VĨNH tốt SỨC VƯƠN PHÙ ĐỔNG 62 Xuân
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==