SỨC VƯƠN PHÙ ĐỔNG 29 Xuân SƯU TẦM NHIỀU TƯ LIỆU QUÝ HIẾM… Hoạt động mới nhất của TS Nguyễn Lê Tuyên là vào tối 3/1, tại Đường Sách Nguyễn Văn Bình (TPHCM) khi anh là diễn giả cùng với NSƯT Huỳnh Khải (nguyên Trưởng khoa Âm nhạc dân tộc Nhạc viện TPHCM) và Thạc sĩ Châu Minh Tâm (giảng viên Khoa Âm nhạc dân tộc Nhạc viện TPHCM) dẫn dắt chương trình Đờn ca tài tử đi Tây trong khuôn khổ “Ngày hội sách & Văn hóa đêm” lần 2. Lồng trong chương trình là những tình tiết thú vị về những nhạc cụ phương Tây như guitar, guitar phím lõm, violon… đã xuất hiện trong bộ nhạc cụ của Đờn ca tài tử như thế nào? Những sự kiện về các ban nhạc tài tử xuất hiện ở Paris, Marseille (Pháp) năm 1900. Sự trân trọng của bạn bè quốc tế đối với bản Dạ cổ hoài lang… đã mang đến cho khán giả nhiều điều bất ngờ. Người viết biết đến TS Nguyễn Lê Tuyên vào năm 2013 khi anh đem chương trình Vũ khúc Đông Dương về phục dựng tại TPHCM (đạo diễn Trác Thúy Miêu). Cũng cần nói thêm, mỗi lần sang Pháp, với uy tín của mình, anh đã có nhiều dịp tiếp cận với các thư viện và nhất là ở Trung tâm nghiên cứu dân tộc nhạc học (Centre de Researche en Ethonomusicologie) thuộc Viện Bảo tàng Con người tại Paris (Pháp). Từ đó, anh may mắn phát hiện ra cả một “kho tàng đồ cổ” về văn hóa Việt Nam vào đầu thế kỷ XX đang được lưu giữ tại các nơi này. Và, một trong những thứ “đồ cổ” quý giá mà anh phát hiện chính là những tư liệu về lần xuất ngoại của Đờn ca tài tử Nam kỳ. Tại Hội chợ Thế giới Paris 1900, ban Đờn ca tài tử do ông Nguyễn Tống Triều (Mỹ Tho) làm trưởng đoàn đã đệm đàn cho “Nữ hoàng sắc đẹp” Cléo de Mérode (người Bỉ) múa Vũ khúc Đông Dương với bản Lưu thủy và một bản nhạc Cung đình (sau đó, ban Đờn ca tài tử của ông Nguyễn Tống Triều còn được mời sang Pháp biểu diễn tại Hội chợ thuộc địa Marseille năm 1906, và cũng đã thành công vang dội)... Khi đã thân thiết, mỗi lần về nước, anh Nguyễn Lê Tuyên đều tặng tôi những tư liệu cổ rất quý, chẳng hạn vào năm 2016, anh phát hiện tại Trung tâm Nghiên cứu dân tộc nhạc học (Pháp) có lưu giữ một ống sáp thu âm giọng hát của ca nữ người Sài Gòn do nhà nhân chủng học người Pháp Léon Azoulay thực hiện (ông đã thu âm khoảng 400 ống sáp (wax cylinder) ghi lại âm nhạc và tiếng nói của nhiều sắc dân trên thế giới trong Triển lãm toàn cầu tại Paris năm 1900 (Exposition Universelle de Paris 1900)… Năm 2018, anh trao cho tôi tư liệu về Đoàn cải lương Phước Cương được chọn đưa sang Pháp trình diễn ở Hội chợ Thuộc Địa tại Paris năm 1931. Đoàn có Năm Nhỏ, Năm Phỉ, Bảy Nhiêu, Tám Danh… Các nghệ sĩ đã diễn tuồng xã hội Tứ đổ tường và các trích đoạn tuồng Phụng Nghi Đình, Xử án Bàng Quý Phi... thu được thành công lớn, được Hoàng hậu Hà Lan mời sang hát tại hoàng cung 15 ngày đêm… Năm 2023, anh đem về tặng tôi bản photo cuốn Cầm ca tân điệu (của 2 tác giả Trần Phong Sắc và Lê Văn Tiếng, in tại Sài Gòn năm 1926 nhưng được lưu giữ bên… Pháp). Cuốn Cầm ca tân điệu có 10 bản tuồng (gồm 60 bài bản, trong đó ngoài 20 bản tổ: 3 Nam, 6 Bắc, 7 Bắc Lễ và 4 Oán, được sắp xếp thành hơi điệu rành mạch cùng 40 bài bản khác được phát triển phong phú). Vì rất nặng lòng với âm nhạc cổ truyền Việt Nam và muốn lưu giữ lại một “bí kíp truyền đời” của Đờn ca tài tử Nam bộ mà anh đã kỳ công xin photo rồi đem về Việt Nam giao cho tôi. Anh cực lực phản đối dịch chữ Đờn ca tài tử thành “Amateur Music” vì Đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật hàn lâm, không thể là “không chuyên nghiệp”! ĐƯA ÂM NHẠC DÂN TỘC RA THẾ GIỚI Sinh năm 1965 tại Sài Gòn, ngoài 20 tuổi Nguyễn Lê Tuyên sang định cư ở Úc theo diện đoàn tụ gia đình. Anh tốt nghiệp cử nhân âm nhạc và giáo dục tại Đại học New South Wales, hoàn tất chương trình Tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Úc. Hiện nay, anh là Học giả thỉnh giảng âm nhạc của Đại học Quốc gia Úc (từ tháng 5/2025). Tình yêu âm nhạc dân tộc Việt Nam của Nguyễn Lê Tuyên bắt đầu từ giáo trình âm nhạc Á Châu trong Dân tộc Nhạc học ở Đại học New South Wales (học về nhạc Nhật Bản, Ấn Độ, thổ dân Úc…). Từ đó, anh đã tìm về âm nhạc Việt qua sách vở hàn lâm. Từ năm 2007, Nguyễn Lê Tuyên đã có những công trình nghiên cứu về Cồng chiêng Tây Nguyên, trình bày tại Đại học New South Wales. Rồi tại Hội thảo Cồng chiêng của UNESCO tại Pleiku 2009, Nguyễn Lê Tuyên đã trình bày tham luận “Quảng bá Văn hóa Cồng chiêng trong chương trình giáo dục nước Úc”. Và, tại Hội thảo âm nhạc Á Châu lần đầu tiên tổ chức tại Úc ở Đại học Sydney vào năm 2010, anh cũng đã đăng đàn về âm nhạc Cồng chiêng Việt Nam. Cảm động nhất là anh đã tập và đệm đàn guitar bài Lý con sáo (Nam Bộ) cho dàn hợp xướng gồm 300 học sinh tại Úc (đa sắc tộc, màu da) cùng cất tiếng hát: “Ai đem con sáo (sáo) sang sông. Cho sáo sổ lồng. Cho sáo sổ lồng. Sổ lồng bay xa. Con sáo (sáo) bay xa. Sổ lồng bay xa. Con sáo (sáo) bay xa…”. Tiết mục này được trình diễn từ đề nghị của anh (Nguyễn Lê Tuyên là Ủy viên Hội đồng sáng tạo nghệ thuật của Bộ Giáo dục New South Wales) về việc đem âm nhạc Việt Nam vào chương trình Gillawarna Festival (2011). Bài hợp xướng Lý con sáo cũng được anh tập cho 100 sinh viên của hai trường Đại học Massachusetts và Đại học Bridgewater (bang Massachusetts, Mỹ) và đã trình diễn rất thành công tại Mỹ. Tiết mục này đã dự trù đem qua Việt Nam biểu diễn vào cuối năm 2025 nhưng vì nhiều nguyên nhân khách quan nên đã không thực hiện được… q Tiến sĩ Âm nhạc Nguyễn Lê Tuyên hiện là giáo sư giảng dạy âm nhạc tại Đại học Quốc gia Australia (Canberra) nhưng gần 20 năm nay anh luôn là “cầu nối” giữa Úc, Mỹ, Pháp và Việt Nam - mà mỗi lần về nước, anh lại đem theo những “món quà” bất ngờ và lý thú về văn hóa, âm nhạc Việt giữa lòng thế giới… HÀ ĐÌNH NGUYÊN “ĐẠI SỨ VĂN HÓA” “Ước mơ của Nguyễn Lê Tuyên hiện tại là sưu tầm và xây dựng một phòng trưng bày nhỏ tại nhà các nhạc cụ truyền thống Việt Nam như một cách để tìm về với cội nguồn dân tộc. Vận động đưa nhạc dân tộc Việt Nam vào chương trình giáo dục chính thức của Úc là cách căn cơ để thế giới tìm hiểu về âm nhạc Việt Nam, thay vì chỉ có thể biết đôi chút qua những chuyến du lịch hoặc khi thật sự có nhu cầu”. TS NGUYỄN LÊ TUYÊN Ngoài diễn thuyết và trình diễn, Nguyễn Lê Tuyên còn là tác giả cuốn sách Đường về phương Nam (NXB Tổng hợp TPHCM, 2025). Sách nghiên cứu về Đờn ca tài tử và Cải lương ở Nam bộ từ khi ra đời vào đầu thế kỷ XX và những thăng trầm trong lịch sử… Cuốn sách mở ra một cánh cửa mới, giúp chúng ta khám phá cải lương một cách phong phú hơn, qua những phát hiện mới, nhận thức mới và những tư liệu chưa từng được biết đến. Từ trái qua: Thạc sĩ Hồ Nhựt Quang, tác giả, thạc sĩ Huỳnh Khải và Tiến sĩ Nguyễn Lê Tuyên giữa Việt Nam và Thế giới Bìa sách Đường về phương Nam của Nguyễn Lê Tuyên
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==