TỪ “NHẬP KHẨU” NHÂN TÀI Theo GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội), thời gian dài, những cá nhân xuất sắc của Việt Nam, thường lựa chọn ra nước ngoài học tập và làm việc để tìm kiếm môi trường phát triển phù hợp. Điều đó phản ánh thực tế, Việt Nam từng thiếu môi trường, nguồn lực để nuôi dưỡng những người có khả năng trở thành lực lượng tinh hoa. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã khác. Việt Nam bước vào kỉ nguyên phát triển mới, trong đó yêu cầu đặt ra không dừng ở việc tiếp nhận tri thức, làm chủ công nghệ hay sử dụng thành quả khoa học của thế giới mà phải có khả năng sáng tạo công nghệ, tạo ra tri thức mới và dẫn dắt những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược. “Chúng ta đang khao khát và tìm cách “nhập khẩu” nhân tài, nhưng thực tế triển khai rất khó khăn”, GS Chử Đức Trình nói. Theo ông, thu hút nhân tài quốc tế là cần thiết nhưng không phải lời giải căn cơ. Muốn hình thành một lực lượng chất lượng cao bền vững phải tự đào tạo trong nước. Đây chính là một trong những lí do khiến câu chuyện xây dựng ĐH tinh hoa trở nên cấp thiết. Một quốc gia không thể trở thành cường quốc về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nếu không có những cơ sở giáo dục ĐH đủ năng lực đào tạo những con người có khả năng dẫn dắt. ĐH tinh hoa, vì thế, không chỉ là câu chuyện của riêng ngành giáo dục. Đó là một phần của chiến lược phát triển quốc gia. Bản chất của trường ĐH tinh hoa, theo GS.TS Chử Đức Trình, nằm ở hai trục cốt lõi, sự xuất sắc và văn hóa gắn với tác động xã hội sâu rộng. Sự xuất sắc không thể đo bằng tên gọi, quy mô hay học phí. Một trường ĐH chỉ thực sự đạt tới tầm vóc tinh hoa khi có năng lực đào tạo nhân tài, kiến tạo tri thức mới, phát triển công nghệ đột phá và từng bước thiết lập những chuẩn mực mới cho hệ thống giáo dục. Thành quả của ĐH tinh hoa không chỉ được giữ trong khuôn viên nhà trường, phải lan tỏa tới nền kinh tế, cộng đồng doanh nghiệp, xã hội và rộng hơn là năng lực cạnh tranh của quốc gia. GS.TS Nguyễn Hữu Đức, ĐH Quốc gia Hà Nội, cho rằng, hệ thống ĐH trong giai đoạn tới có thể được phân tầng rõ hơn. Ở tầng cao nhất, ĐH tinh hoa, tập trung những cơ sở có năng lực tổng thể cao và tạo tác động lớn cho xã hội. Tiếp đó, tầng ĐH trọng điểm, nơi có những ngành, khoa hoặc lĩnh vực mũi nhọn đạt chuẩn tinh hoa. Các trường còn lại có thể tập trung xây dựng những trung tâm xuất sắc, tạo ra những sản phẩm, công trình khoa học chất lượng cao, đóng góp vào hệ thống chung. GS Nguyễn Hữu Đức đánh giá, năng lực lãnh đạo, đội ngũ “tổng công trình sư” khoa học và văn hóa nghiên cứu là ba yếu tố đặc biệt quan trọng. Trong khi đó, ĐH tinh hoa cần những nhà khoa học có khả năng mở ra hướng nghiên cứu mới, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, dẫn dắt những chương trình khoa học lớn và tạo ra những sản phẩm có sức ảnh hưởng. Nói cách khác, cần những “tổng công trình sư” khoa học, không chỉ cần một tập hợp đông đảo các nhà nghiên cứu có thành tích công bố. Đằng sau đội ngũ ấy phải là một văn hóa nghiên cứu hiện đại. Đây cũng là điểm mà GS Chử Đức Trình đặc biệt nhấn mạnh, cơ sở vật chất và nguồn tài chính có thể đầu tư, nhưng văn hóa chất lượng không thể mua bằng tiền. Nó chỉ có thể được tích lũy qua thời gian, bằng những chuẩn mực được duy trì bền bỉ trong mọi hoạt động của nhà trường. BÀI TOÁN KINH PHÍ Theo GS Nguyễn Hữu Đức, mức đầu tư trung bình trên mỗi sinh viên tại các trường tinh hoa ở khu vực và trên thế giới dao động khoảng 10 nghìn đến 35 nghìn đô la Mỹ/năm. Nguồn lực này không chỉ dành cho giảng dạy mà còn phải bảo đảm cho nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phòng thí nghiệm, thư viện, dữ liệu, học bổng, thu hút nhà khoa học và các hoạt động đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, một ĐH tinh hoa không thể phụ thuộc chủ yếu vào học phí. Ở các ĐH hàng đầu thế giới, nguồn thu từ nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu chuyển giao cho doanh nghiệp có thể chiếm khoảng 25 - 45% tổng ngân sách. Chính năng lực tạo ra và chuyển hóa tri thức này góp phần quyết định sức cạnh tranh của các trường ĐH. Trong khi đó, nguồn lực tài chính của nhiều trường ĐH Việt Nam vẫn còn hạn chế. Ngân sách nhà nước dành cho giáo dục ĐH chưa thể đáp ứng đồng đều nhu cầu phát triển. Nguồn thu từ nghiên cứu và chuyển giao công nghệ còn khiêm tốn. Bài toán vì vậy không chỉ “đầu tư thêm bao nhiêu tiền”, mà là đầu tư vào đâu, cho ai và theo cơ chế nào. GS.TS Vũ Văn Yêm, Phó Giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội, cho rằng, trước khi nói đến ĐH nghiên cứu, ĐH tinh hoa hay ĐH đẳng cấp thế giới, cần thống nhất về bản chất của mô hình. ĐH Bách khoa Hà Nội là một trong những cơ sở đã sớm đưa định hướng phát triển ĐH xuất sắc vào chiến lược phát triển giai đoạn 2017 - 2025, tầm nhìn đến năm 2045. Nhà trường có lợi thế lớn về nguồn tuyển sinh ở nhiều ngành kĩ thuật cốt lõi cũng như đã đầu tư phát triển các phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu và hệ sinh thái khoa học công nghệ. Tuy nhiên, những nền tảng ấy chưa đủ để tạo nên một ĐH tinh hoa. Tỉ lệ giáo sư, phó giáo sư và tiến sĩ vẫn chưa cao và chưa đồng đều giữa các lĩnh vực. Hạ tầng nghiên cứu dù được cải thiện nhưng chưa thực sự đồng bộ, hiện đại. Nguồn lực tài chính từ ngân sách còn hạn chế, trong khi các thủ tục đầu tư công có thể khiến những dự án nghiên cứu và cơ sở vật chất kéo dài, làm giảm khả năng phản ứng nhanh trước các cơ hội phát triển. Vấn đề này cho thấy nghịch lí, trường ĐH có thể đã sẵn sàng thay đổi, nhưng nếu cơ chế chưa thay đổi tương ứng, tốc độ chuyển mình sẽ bị giới hạn. Do đó, GS Vũ Văn Yêm cho rằng, nhà nước cần trao quyền tự chủ thực chất cho những cơ sở được lựa chọn, đồng thời đi kèm cơ chế đầu tư trọng điểm và cam kết dài hạn. “Không thể vừa yêu cầu các trường cạnh tranh quốc tế, vừa quản lí bằng những chỉ số hành chính cứng nhắc hoặc duy trì cơ chế phân bổ nguồn lực dàn trải”, GS Vũ Văn Yêm nói. Ông cho rằng, bản thân các trường cũng phải chấp nhận một sự lựa chọn khó khăn muốn dẫn đầu phải đủ bản lĩnh từ bỏ hoặc thu hẹp những lĩnh vực không có lợi thế để dồn nguồn lực cho các mũi nhọn chiến lược. NGHIÊM HUÊ 6 n Thứ Năm n Ngày 27/8/2026 KHOA GIÁO GIÁO DỤC ĐẠI HỌC THUA TRÊN “SÂN NHÀ”? Từ chỗ mở rộng quy mô để đáp ứng nhu cầu nhân lực, giáo dục đại học (ĐH) Việt Nam đang đứng trước yêu cầu mới, đủ sức đào tạo nhân tài, dẫn dắt nghiên cứu, sáng tạo công nghệ và cạnh tranh trên bản đồ tri thức toàn cầu. ĐH tinh hoa không chỉ bằng những bảng xếp hạng hay chương trình đào tạo đắt tiền. Đó phải là một cuộc tái cấu trúc thực sự về nguồn lực, con người, quản trị và sứ mệnh. Trong phòng Lab của Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội ẢNH: NTCC Nhà nước phải tạo không gian chính sách và đầu tư dài hạn. Trường ĐH phải chịu trách nhiệm về chất lượng, quản trị minh bạch và năng lực tạo ra tri thức. Doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị từ đào tạo, nghiên cứu đến phát triển và thương mại hóa công nghệ. GS Vũ Văn Yêm đề xuất lộ trình phát triển theo ba giai đoạn: Trước hết hoàn thiện bộ tiêu chí, rà soát mô hình, thu hút nhân tài và đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm; tiếp đó tập trung xây dựng các trung tâm xuất sắc, thúc đẩy hợp tác thực chất giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp; và cuối cùng hướng tới hình thành công viên khoa học công nghệ, thu hút nguồn vốn từ các quỹ đầu tư và tập đoàn lớn. Quá trình này cần được đo lường bằng những chỉ số thực chất: chất lượng nhân lực, kết quả nghiên cứu, hiệu quả hợp tác với doanh nghiệp, mức độ khai thác hạ tầng, năng lực đổi mới sáng tạo và giá trị đóng góp cho quốc gia, địa phương. Mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm vài cái tên xuất hiện trên bảng xếp hạng quốc tế mà hình thành những trung tâm tri thức đủ mạnh để đào tạo người dẫn dắt, tạo ra công nghệ mới và giải quyết những bài toán lớn của đất nước. HOA BAN GS.TS Chử Đức Trình cho rằng xây dựng ĐH tinh hoa phải được nhìn nhận như một bài toán cấp độ quốc gia, đòi hỏi một “khế ước” mới giữa Nhà nước, trường ĐH và cộng đồng doanh nghiệp. Khế ước mới cho đại học tinh hoa Thời điểm hiện tại, có 3 cơ sở giáo dục đại học đăng kí trở thành Đại học tinh hoa gồm: Đại học Quốc gia Hà Nội, ĐH VinUni, ĐH Phenikaa. GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ, ĐH Quốc gia Hà Nội trình bày tham luận về Đại học tinh hoa ẢNH: NGHIÊM HUÊ Bài 2: Cần “cuộc chơi” khác
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==