được đổi mới triệt để. Trước đây, di sản thường được trình bày theo tuyến tính, theo niên đại, nay, nhiều đơn vị chọn cách kể bằng cảm xúc, bằng hình ảnh, bằng tương tác. Một hành trình tham quan giống như một câu chuyện có mở đầu, cao trào và kết thúc. Thực tế ảo, mô hình 3D, dữ liệu lớn giúp tái hiện không gian, hiện vật, thậm chí cả những yếu tố phi vật thể như lễ hội, nghi lễ. Người tham gia vào câu chuyện đó, nhờ những hình ảnh thực tế ảo sẽ có cảm giác như đang “xuyên không” về quá khứ. Một lợi ích khác của việc số hóa di sản, theo TS. Thành là khả năng lưu trữ. Di sản vốn chịu tác động của thời gian, môi trường, thậm chí cả con người. Việc số hóa tạo ra một bản sao có thể lưu giữ lâu dài, phục vụ nghiên cứu, phục dựng, giáo dục, thậm chí sáng tạo nội dung. HỆ SINH THÁI SÁNG TẠO Tại hội thảo Hành trình từ lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo diễn ra ở Bảo tàng Hà Nội mới đây, các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ đã cùng nhìn nhận một thực tế, di sản văn hóa không phải là một thực thể bất biến mà luôn vận động, tái sáng tạo và biến đổi theo từng giai đoạn lịch sử. Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho biết, trên thế giới, nghệ thuật số đã chiếm hơn một nửa các triển lãm lớn. Ở Việt Nam, việc kết hợp nghệ thuật đa phương tiện với di sản cổ đại đã thu hút sự quan tâm rộng rãi của công chúng và giúp giải quyết những thách thức trong ngành văn hóa. Một ví dụ là dự án số hóa tranh của Bùi Xuân Phái do họa sĩ Phạm Trung Hưng thực hiện. Thay vì treo tranh trong không gian cố định, anh phóng to tác phẩm gần với kích thước thật, những lớp màu được tách ra, chi tiết được đẩy rõ hơn tạo cảm giác người xem như đang đi vào trong phố cổ của Phái, trở thành một phần của bức tranh. Theo Tiến sĩ Lê Hoài Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, việc số hóa nếu làm bài bản sẽ giúp lưu giữ nguyên vẹn các giá trị di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể trước nguy cơ mai một. Quan trọng hơn, khi dữ liệu được chuẩn hóa và thống nhất, sẽ hạn chế tình trạng sai lệch, tạo nền tảng để đưa di sản vào giáo dục, nghiên cứu và phát triển các sản phẩm văn hóa. Nếu trước đây, số hóa di sản chủ yếu phục vụ lưu trữ, thì hiện nay mục tiêu đã thay đổi. Việt Nam đặt ra kế hoạch số hóa toàn bộ các lĩnh vực văn hóa vào năm 2030, với yêu cầu 100% di sản phải được chuẩn hóa dữ liệu và kết nối trong một hệ thống chung. Theo ông Phan Tâm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không chỉ là kế hoạch hành động, mà là định hướng chiến lược nhằm thiết lập nền tảng vận hành mới cho toàn ngành. Điều này đồng nghĩa với việc di sản không còn nằm yên trong kho dữ liệu, trái lại, nó có thể trở thành nguyên liệu cho các hoạt động sáng tạo. Triển lãm số, bảo tàng ảo, tour tham quan trực tuyến, các sản phẩm nội dung số đều có thể được xây dựng từ những dữ liệu này. GS.TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam nhấn mạnh một điểm quan trọng, công nghệ trong lĩnh vực văn hóa chỉ là phương tiện. Mục tiêu vẫn là bảo tồn bản sắc và chiều sâu lịch sử. Nếu chỉ dừng ở việc số hóa dữ liệu mà không thay đổi cách xã hội tương tác với văn hóa, quá trình này sẽ không đạt được hiệu quả. Ở một góc độ khác, số hóa còn mở ra khả năng tiếp cận rộng hơn. Các nền tảng số cho phép người ở xa, thậm chí ở nước ngoài, tiếp cận di sản Việt Nam. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc quảng bá văn hóa và xây dựng hình ảnh quốc gia. Theo các chuyên gia ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực di sản, cần mở rộng số hóa di sản để tạo big data, cung cấp nguyên liệu cho các chương trình nghiên cứu chuyên sâu, từ đó có thể xây dựng các công cụ giúp tra cứu, phục dựng, thuyết minh tự động, thậm chí tạo ra những sản phẩm phái sinh từ di sản. HẠ ĐAN 9 n Thứ Hai n Ngày 13/4/2026 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ Cẩn thận với nguy cơ làm sai lệch giá trị di sản “Công nghệ mở ra rất nhiều khả năng, nhưng nếu không kiểm soát tốt, di sản rất dễ bị đơn giản hóa”,GS.TS Từ Thị Loan nhận định. Theo bà, khi bước vào môi trường số, nhiều giá trị phức tạp của di sản có nguy cơ bị giản lược thành những lớp thông tin dễ xem, dễ chia sẻ, nhưng thiếu chiều sâu bối cảnh. “Một nghi lễ, một không gian văn hóa nếu bị tách khỏi cộng đồng thực hành của nó, thì dù hình ảnh có đẹp đến đâu, vẫn chỉ là phần vỏ”, bà nói. Bà lưu ý nguy cơ thương mại hóa quá mức khi di sản trở thành “nội dung” trong hệ sinh thái số. “Nếu chỉ chạy theo lượt xem hoặc trải nghiệm gây sốc, di sản có thể bị biến dạng, thậm chí bị sử dụng sai lệch”. Vì vậy, cùng với số hóa, cần thiết lập các chuẩn dữ liệu chặt chẽ, từ việc gán mã định danh cho hiện vật, xác lập quyền sở hữu, đến kiểm soát cách thức khai thác và chia sẻ. vào di sản liệu về Thành Điện Hải từ phía từng là đối thủ trong lịch sử. Chuyến đi Pháp kéo dài 14 ngày, ông Thiện nhớ lại: Trong 7 ngày đầu tiên đoàn gần như bế tắc. Đi nhiều nơi, như Viện Viễn Đông Bác cổ, Thư viện Quốc gia Pháp và các trung tâm lưu trữ quốc gia, hỏi nhiều chỗ nhưng không có kết quả. Áp lực rất lớn vì nếu không tìm được gì thì coi như chuyến đi thất bại. Giữa lúc lo lắng nhất, một cơ duyên bất ngờ xuất hiện, một nghiên cứu sinh người Quảng Trị tại Pháp, khi nghe trăn trở của ông Huỳnh Văn Hùng (lúc đó là Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch) về chuyến đi, đã nhắc đến manh mối về một kho lưu trữ thuộc Bộ Quốc phòng Pháp mà ông từng tiếp cận, nghiên cứu. “Nghe đến đó, anh em như thấy ánh sáng”, ông Thiện kể. Để có thể tiếp cận kho lưu trữ, đoàn của Đà Nẵng phải trải qua nhiều thủ tục nghiêm ngặt như khai hồ sơ, chụp thẻ, làm việc trực tiếp với người quản lý. Và rồi, khi cánh cửa mở ra, điều khiến họ bất ngờ không chỉ là lượng tư liệu, mà còn là câu nói của người thủ thư: “Đã 160 năm rồi, chưa có ai từ Việt Nam đến tìm những tài liệu này”. Trong kho lưu trữ ấy, những bức thư của binh lính Pháp, các báo cáo quân sự, và đặc biệt là các bản vẽ chi tiết về Thành Điện Hải vẫn được bảo quản gần như nguyên vẹn. “Với chúng tôi, những tư liệu đó còn quý hơn vàng”, ông Thiện nói. Từ tư liệu là những bản vẽ đã giải quyết nhiều tranh cãi khoa học kéo dài, xác nhận thành Điện Hải chỉ có 3 cổng, không có cổng phía Bắc; xác định vị trí kỳ đài ở phía Nam; làm rõ cấu trúc các công trình bên trong thành. “Trong thời gian ít ỏi, đoàn còn kịp ghi lại tư liệu liên quan đến kinh thành Huế, những món quà ý nghĩa cho địa phương bạn”, ông Thiện kể. TỪ TƯ LIỆU ĐẾN PHỤC DỰNG KÝ ỨC Cuối năm 2025, sau khi hoàn tất các quy trình thẩm định, dự án trùng tu giai đoạn 2 chính thức được triển khai. Quá trình hạ giải bảo tàng cũ và khảo cổ nền móng tiếp tục mang lại những phát hiện quan trọng: hệ thống cổng phía Tây, các giao thông hào do quân Pháp xây dựng sau khi chiếm đóng. Mỗi phát lộ khảo cổ là một mảnh ghép, giúp hoàn thiện bức tranh phục dựng. Theo ông Thiện, nhiều hạng mục quan trọng sẽ được phục dựng, trong đó kỳ đài được xây dựng lại đúng vị trí nguyên bản phía Nam. Cổng thành phía Tây được phục dựng trên nền móng khảo cổ. Nhà trú sở trở thành nơi thờ các nghĩa sĩ và danh tướng. Khu bảo quản súng thần công được xây dựng để bảo vệ hiện vật. Không gian khảo cổ được giữ nguyên và phủ kính để du khách tham quan. Đặc biệt, một bảo tàng ngầm dưới lòng đất cùng nhà hành hương sẽ được xây dựng, kết hợp giữa bảo tồn và trải nghiệm. Điểm nhấn hiện đại ngay dưới không gian ngầm ở Thành Điện Hải là bộ phim công nghệ 5D tái hiện lịch sử Đà Nẵng những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Người xem sẽ “nhập vai”, cảm nhận như đang sống trong những năm 1858-1860, giữa tiếng súng, khói lửa và những trận chiến bảo vệ đất nước. “Chúng tôi muốn người trẻ không chỉ nghe kể, mà còn cảm nhận lịch sử bằng tất cả giác quan”, ông Thiện nói. N.T Thành Điện Hải Không dừng lại ở giá trị của một công trình kiến trúc, Thành Điện Hải được kỳ vọng trở thành “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống, đồng thời là điểm nhấn văn hóa – du lịch của thành phố. Dự án tu bổ phục hồi Thành Điện Hải Máy móc thi công trên nền móng Bảo tàng cũ (Bên dưới là dấu tích Thành Điện Hải) Số hóa ở Bảo tàng Mỹ thuật biến mỗi tác phẩm thành một hành trình khám phá, từ chi tiết nhỏ đến câu chuyện phía sau, tất cả nằm trong tầm tay người xem Ký ức Hỏa Lò được dịch sang ngôn ngữ diễn xướng và dữ liệu, thu hút hàng trăm nghìn lượt khách tham quan mỗi năm
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==