HỒI SINH GIỐNG GÀ QUÝ Một buổi sáng thời tiết lạnh ngọt của vùng Trung du, con đường đất dẫn lên đồi Đá Sỏi bát ngát rừng cọ, đồi chè, anh Nguyễn Văn Đức lái chiếc ô tô 16 chỗ cũ kỹ bò lên dốc. Thùng xe phía sau không chở người, mà là một đàn gà nhiều cựa – giống gà từng chỉ xuất hiện trong những câu chuyện truyền đời. Về trưa, mây tan dần để lộ bầu trời xanh nhạt. Anh Đức mở cửa xe, bắc thang cho đàn gà thong thả bước xuống bãi cỏ ven đồi chè. Gà trống vươn cổ gáy vang, tiếng gáy vọng giữa núi rừng nghe khoáng đạt lạ thường. Với Đức, đó là một buổi làm việc quen thuộc; với người lần đầu chứng kiến, đó là hình ảnh khó quên về một cách làm nông nghiệp rất khác, độc đáo. Anh Nguyễn Văn Đức từng có nhiều năm gắn bó với nghề sư phạm, nhưng trong anh luôn có một đam mê với chăn nuôi và nỗi trăn trở về việc phục tráng giống gà quý của quê hương. Anh Đức chia sẻ, từ bé đến lớn anh quen với hình ảnh những con gà nhiều cựa chạy quanh sân nhà. Khi ấy, chẳng ai nghĩ đó là “của quý”. Gà được nuôi tự phát, giống dần bị pha tạp và mai một dần. “Có lúc tôi giật mình nghĩ, nếu không ai làm bài bản, rồi sẽ đến ngày giống gà này chỉ còn trong sách”, anh Đức chia sẻ. Năm 2013, Đức quyết định rẽ hướng. Anh chọn khởi nghiệp từ chính giống gà gắn với truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, nơi sính lễ cầu hôn có “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”. Với nhiều người, đó là chuyện cổ tích; còn anh Đức, đó là một di sản sống cần được giữ gìn. Gà nhiều cựa có những đặc điểm rất riêng: chân thường có từ 6–8 cựa, cá biệt có con đủ 9 cựa; bộ lông ngũ sắc, mào đỏ, mắt sáng; dáng đi oai vệ, tiếng gáy vang. Đức lặn lội khắp vùng, gom những cá thể thuần nhất còn sót lại trong dân, bắt đầu quá trình phục tráng và nhân giống. Để hoàn thành mục tiêu đề ra, anh thành lập Hợp tác xã Gà nhiều cựa Tân Sơn Phú Thọ, sau đó là Công ty TNHH Nắng Trung Du. Mục tiêu không chỉ là bán gà, mà là xây dựng một ngành hàng nông nghiệp gắn với bản sắc văn hóa vùng cao. “Nuôi giống gà này không thể nóng vội”, anh Đức nói. Mỗi khâu, từ chọn giống, phối giống đến chăm sóc, đều phải làm cẩn trọng. Có những con gà đủ 9 cựa, anh giữ lại làm giống hoặc gà cao cấp, bởi đó là phần tinh túy nhất của đàn. Ý TƯỞNG GÀ DU MỤC VÀ CHIẾC XE CŨ Dấu ấn đặc biệt trong hành trình khởi nghiệp của Đức là mô hình nuôi gà du mục trên ô tô. Ý tưởng này xuất phát từ chính tập tính của gà và lối sống xưa của người Mường. “Nuôi nhốt lâu ngày thì cả người lẫn gà đều bí bách”, anh Đức cười nói. Anh nhận thấy nuôi cố định một chỗ dễ tồn lưu dịch bệnh. Thế là anh nghĩ đến cách tổ tiên từng làm, di chuyển theo đất. Đầu năm 2025, Đức mua những chiếc ô tô 16 chỗ cũ, tháo ghế, làm sào đậu, máng ăn, lót đệm sinh học, biến chúng thành chuồng gà di động. Ban ngày, gà được thả ở bãi sông, bờ suối, triền đồi; tối lại tự tìm về xe như về nhà. Ba ngày đầu, anh kiên nhẫn “huấn luyện” để gà quen chuồng. Sau đó, mọi việc diễn ra tự nhiên. Gà được tắm cát, ăn sỏi, bắt côn trùng, sống đúng bản năng vốn có. Anh Đức từng thử nghiệm cho gà ăn mối từ năm 2018. Anh đào hố, trải lá, chờ mối kéo về rồi thả gà. Những con gà lớn dẫn đàn gà nhỏ, vừa bới mối vừa kêu “cục cục”, gà con lẽo đẽo theo sau. Nhờ nguồn thức ăn tự nhiên, đàn gà khỏe mạnh, lớn nhanh, thịt thơm; gần như gà không cần dùng thức ăn công nghiệp, thuốc kháng sinh. “Đàn gà còn giúp anh làm cỏ, bón phân cho cây trồng”, anh Đức hóm hỉnh nói. Từ chỗ e ngại, nhiều hộ dân đã chủ động mời Đức đưa gà về đồi, về vườn nhà mình. Mỗi điểm du mục, đàn gà chỉ ở lại khoảng 10–15 ngày; khi nguồn thức ăn tự nhiên cạn thì di chuyển sang nơi khác, chờ đất phục hồi rồi mới quay lại. KHI NÔNG NGHIỆP GẶP CHUYỂN ĐỔI SỐ Không chỉ làm tốt khâu nuôi, Nguyễn Văn Đức còn nhanh nhạy với công nghệ. Anh quay video, kể câu chuyện gà chín cựa trên Facebook, YouTube, TikTok. Có video đạt tới hàng triệu lượt xem, lượng khách tìm đến tăng gấp nhiều lần. “Tôi nhận ra rằng, nếu mình làm thật, kể thật, thì người xem sẽ tin”, anh Đức nói. Mỗi lượt xem không chỉ mang lại đơn hàng, mà còn giúp giống gà chín cựa được nhắc tên trở lại. Hiện nay, anh đang triển khai gắn mã QR cho đàn gà, công khai thông tin về nơi nuôi, thức ăn, độ tuổi; hướng tới các mô hình nuôi gà thuê, du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa Mường. Không ít người hỏi anh Đức vì sao lại chọn con đường vất vả như vậy, trong khi có thể nuôi gà công nghiệp để nhanh thu hồi vốn. Anh chỉ cười: “Nếu chỉ nghĩ đến tiền thì tôi đã không chọn gà chín cựa”. Với anh Đức, mỗi con gà nhiều cựa còn mang theo câu chuyện của vùng đất Tân Sơn, của ký ức cộng đồng người Mường gắn với thời đại các Vua Hùng. Trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, gà chín cựa không chỉ là sính lễ, mà là biểu trưng cho sự sung túc, cho mối giao hòa giữa con người và núi rừng. Bởi thế, khi phục tráng giống gà này, anh Đức luôn tâm niệm phải giữ được “chất rừng” trong từng con gà: hạn chế tối đa thức ăn công nghiệp, tránh nuôi nhốt kéo dài, để gà được vận động, được sống gần với tự nhiên nhất. Chính cách làm ấy khiến nhiều người trẻ tìm đến học hỏi. Anh sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm nuôi, cách kể câu chuyện sản phẩm trên mạng xã hội. “Làm một mình thì khó, phải có cả vùng cùng làm thì giống gà này mới sống được lâu dài”, anh nói. Cuối tuần, anh Đức thường đưa các con theo những chuyến gà du mục. Anh dạy con phân biệt màu lông gà, chỉ cây thuốc, cây độc, dạy bơi suối, leo đồi. Với anh, đó là cách để con trẻ lớn lên cùng núi rừng, không xa rời cội nguồn. n Trong truyền thuyết thời Vua Hùng, khi Sơn Tinh đến cầu hôn công chúa Mỵ Nương, vua Hùng đã ra điều kiện sính lễ gồm “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”. Ba lễ vật tượng trưng cho sức mạnh, sự sung túc và quyền năng của núi rừng. Gà chín cựa được xem là linh vật hiếm, gắn với sự thịnh vượng và giao hòa giữa con người với thiên nhiên. Việc phục tráng, bảo tồn giống gà này không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn góp phần gìn giữ một biểu tượng văn hóa gắn với cội nguồn dân tộc Việt. TỪ VÙNG NÚI TÂN SƠN (TỈNH PHÚ THỌ), NƠI CỘNG ĐỒNG NGƯỜI MƯỜNG BAO ĐỜI GẮN BÓ VỚI RỪNG VÀ NƯƠNG, NGUYỄN VĂN ĐỨC ĐÃ DÀNH 10 NĂM PHỤC TRÁNG, NHÂN GIỐNG VÀ PHÁT TRIỂN GIỐNG GÀ NHIỀU CỰA, GẮN VỚI TRUYỀN THUYẾT SƠN TINH – THỦY TINH THỜI VUA HÙNG. BẰNG NHỮNG CÁCH LÀM SÁNG TẠO, TẬN DỤNG MẠNG XÃ HỘI VÀ CHUYỂN ĐỔI SỐ, ANH KHÔNG CHỈ KHỞI NGHIỆP THÀNH CÔNG MÀ CÒN GÓP PHẦN GIỮ LẠI MỘT SẢN VẬT QUÝ CỦA ĐẤT TỔ. www.tienphong.vn VIẾT HÀ PHÓNG SỰ 9 GÀ CHÍN CỰA: Từ truyền thuyết lên không gian số Đàn gà du mục của anh Nguyễn Văn Đức Anh Nguyễn Văn Đức và con gà chín cựa trên tay Anh Nguyễn Văn Đức thái chuối cho gà Hiện trại gà chín cựa của anh Nguyễn Văn Đức rộng hơn 1 ha, quy mô trên 2.000 con, doanh thu mỗi năm hơn 2 tỷ đồng. Những con gà đủ 9 cựa – biểu tượng trong truyền thuyết thời Vua Hùng – có giá từ 15 đến 30 triệu đồng mỗi con, được nhiều người săn tìm. “Gà của tôi giờ không chỉ du mục ở Tân Sơn nữa mà đã đi khắp cả nước rồi”, anh Đức cười vui nói.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==