TẤM LƯỚI KDOL SĂN HOANG THÚ Già làng Hồ Xuân Hùng ở Pa Nho, nay là khóm 6, xã Khe Sanh là một tư liệu sống của bản làng Quảng Trị. Già làng hiện còn lưu giữ tấm lưới săn thú rừng được làm bằng vỏ cây Kdol như là kỷ vật một thời vàng son nghề giăng lưới săn bắt thú rừng, đến bây giờ đã trở thành dĩ vãng của đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều. Và ông cũng là người cuối cùng còn nắm giữ bí quyết dệt nên tấm lưới săn hoang thú của đồng bào mình. Ông bắt đầu câu chuyện bằng ánh nhìn xa xăm về phía cuối bản Pa Nho. Những cánh rừng theo thời gian cứ dần lùi xa bản, xa làng. Thú rừng hiện tại chỉ còn ở các khu bảo tồn thiên nhiên... Mấy chục năm trước, bản Pa Nho còn nằm tiếp giáp với những cánh rừng rậm thâm u nên thú rừng hươu, nai, mang, heo nhiều vô kể... Heo rừng hợp thành đàn vài chục con đi sục sạo kiếm ăn trên nương rẫy, rồi còn kéo về gần bản Pa Nho thâu đêm, suốt sáng. Nếu không săn bắt thì thú rừng sẽ phá hoại hoa màu, ảnh hưởng đến đời sống của dân bản. Hồi ấy, trai tráng bản Pa Nho chỉ cần ra khu vực đồi La Va, Tà Ri xung quanh bản Pa Nho là có thể giăng lưới bắt heo rừng, hươu, nai, mang… Theo ký ức của già làng Hùng, ngày xưa tuồng như nhà nào ở Pa Nho cũng có tấm lưới săn thú rừng. Muốn đan một tấm lưới săn thú rừng, dân bản phải cơm đùm, gạo bới lặn lội vài tuần lễ trong rừng sâu chặt cây Kdol mang về. Thân cây Kdol sau khi mang về sẽ được dân bản mang ra dòng suối đầu bản rồi dùng đá nặng lèn chặt để ngâm nước 7 đến 10 ngày. Thân cây Kdol sau khi ngâm nước suối sẽ được mang về nhà và tiếp tục phơi nắng 3 - 4 ngày nữa, rất kỳ công. Lúc thân cây Kdol đã khô thì đến công đoạn đòi hỏi sự tỉ mẩn, đó là đập tơi thân cây Kdol rồi tước thành từng sợi nhỏ. Những sợi cây Kdol được se thành sợi lớn bằng chiếc đũa thì đến công đoạn đan thành tấm lưới săn. Mỗi tấm lưới săn có chiều dài khoảng 10 - 15m; chiều rộng khoảng 2 m. Người Bru - Vân Kiều ở bản Pa Nho ngày xưa sáng tạo ra 3 loại lưới để săn bắt thú rừng gồm lưới dùng để săn nhím, thỏ, dúi; lưới dùng để săn chồn, cáo, khỉ và lưới dùng để săn mang, nai, hươu, heo rừng… “Giờ cấm săn bắn, mua bán thú rừng nên dân bản Pa Nho không còn ai lưu giữ những tấm lưới săn bắt thú rừng mà cha ông để lại nữa. Lo thế hệ con cháu mai sau không còn biết đến hình thù tấm lưới săn thú rừng nên mấy chục năm qua già đã cẩn thận lưu giữ lại tấm lưới săn thú. Tấm lưới này tự tay già đi chặt cây Kdol trong rừng sâu về tách sợi rồi đan gần 10 ngày mới xong. Chính tấm lưới này đã cùng già tham gia nhiều cuộc săn bắt thú rừng của dân bản Pa Nho ngày xưa. Và hiện tấm lưới như là kỷ vật của nghề săn thú bằng lưới độc đáo đã đồng hành cùng dân bản từ thuở lập bản, lập làng”, già làng Hùng chia sẻ. ĐỘC ĐÁO VỎ CÂY A MƯNG Tôi bị cuốn vào câu chuyện săn tìm những chiếc chăn, áo, khố, mũ đội đầu từ loài cây A mưng giữa đại ngàn Trường Sơn với anh Hồ Phương - Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa thông tin - Thể dục thể thao xã Hướng Hiệp, tỉnh Quảng Trị. Sau nhiều năm lặn lội vào các bản, làng sưu tầm các hiện vật liên quan mật thiết đến đời sống của đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều, Pa Kô, anh Phương có nghe nhiều già làng, trưởng bản nhắc đến loài cây A mưng làm nên chăn, áo, khố, mũ đội đầu từ thuở lập bản, lập làng. Và rồi cơ duyên đã đến với anh, ấy là năm 2005. Trong chuyến công tác vào bản Tân Đi 1, xã A Vao (nay là xã Tà Rụt) gặp được ông Vỗ Hưu (đã mất) là người nắm giữ bí quyết làm nên chăn, áo, khố, mũ đội đầu từ vỏ cây A mưng. Sau chuyến đi ấy, anh chuẩn bị đầy đủ lễ vật rồi trở lại bản Tân Đi 1 lần nữa để thuyết phục ông Vỗ Hưu cùng một số trai bản Tân Đi 1 lặn lội băng rừng, lội suối vào tận rừng sâu để tìm cây A mưng. Phải mất cả ngày trời luồn lách giữa rừng nguyên sinh mới tìm được cây A mưng đủ tiêu chuẩn làm chiếc áo A mưng. Sau vài nghi lễ cúng Yàng, cúng thần rừng, ông Vỗ Hưu cùng trai bản bắt đầu tỉ mẩn, cẩn thận tách vỏ ra khỏi thân, cắt thành từng đoạn, phơi khô và đập dập lớp vỏ cứng bên ngoài, làm mềm lớp vỏ lụa bên trong. Sau đó là đến công đoạn ngâm nước nhiều ngày để tạo độ xốp của vật liệu. Vỏ A mưng tiếp tục được đem phơi sương từ một đến hai đêm, đem ra đập lại lần nữa rồi phơi khô và dùng chỉ may thành chiếc áo hoàn chỉnh. Sau khi phục dựng được chiếc áo A mưng, anh Phương đem về nhà, bổ sung vào bộ sưu tập những dụng cụ, nhạc cụ và đồ dùng độc đáo của đồng bào Pa Kô. Đến giờ anh Phương đã sưu tầm được gần chục chiếc chăn, áo, khố, mũ đội đầu làm từ vỏ cây A mưng để bổ sung vào 300 hiện vật là dụng cụ, nhạc cụ và đồ dùng độc đáo của đồng bào dân tộc Bru -Vân Kiều, Pa Kô. Anh Phương bảo, việc phục dựng chăn, áo, khố, mũ đội đầu làm từ vỏ cây A mưng của đồng bào Pa Kô, hay lưu giữ tấm lưới săn muông thú từ vỏ cây Kdol của dân tộc Bru - Vân Kiều là để nhắc nhở cháu con mình về một thời kỳ dài khổ cực, lạc hậu, từ đó biết trân trọng, giữ gìn niềm hạnh phúc lớn của ngày hôm nay. n HỮU THÀNH TỪ THUỞ LẬP BẢN LẬP LÀNG, CUỘC SỐNG CỦA ĐỒNG BÀO BRU VÂN KIỀU, PA KÔ GIỮA ĐẠI NGÀN TRƯỜNG SƠN HÙNG VĨ TỰA CÂY RỪNG NƯƠNG NÁU BÊN BÓNG NÚI VÀ BÁM VÀO TỪNG HƠI THỞ CỦA ĐẤT CỦA RỪNG QUA BAO MÙA NƯƠNG RẪY. CHỐNG CHỌI VỚI BAO ĐÊM DÀI LẠNH GIÁ MÙA ĐÔNG HAY SĂN BẮT THÚ RỪNG ĐỂ MƯU SINH, NGƯỜI BRU - VÂN KIỀU, PA KÔ ĐÃ DÙNG VỎ CÂY A MƯNG LÀM CHĂN, ÁO, KHỐ, MŨ ĐỘI ĐẦU; DÙNG VỎ CÂY KDOL DỆT NÊN TẤM LƯỚI SĂN MUÔNG THÚ. www.tienphong.vn GHI CHÉP 8 Già làng Hồ Xuân Hùng hiện đang lưu giữ tấm lưới săn thú rừng được làm bằng vỏ cây Kdol A mưng Huyền diệu Kdol, “Thuở xa xưa, đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều, Pa Kô cư ngụ giữa những cánh rừng nguyên sinh. Để chống lại giá rét mùa đông, đồng bào dân tộc Pa Kô đã tìm đến loài cây A mưng mọc giữa rừng già, thân thẳng, ít cành, vỏ láng màu xanh để tách vỏ cây làm nên chăn, áo, khố, mũ đội đầu. Cây A mưng ngày trước mọc rất nhiều, nhưng bây giờ muốn tìm cây A mưng phải vào sâu trong rừng nguyên sinh. Chăn, áo, khố, mũ đội đầu làm từ vỏ cây A mưng chống mối mọt, giữ được nhiệt vào mùa đông, lại bền chắc để mang như áo giáp lúc vào rừng săn bắn, hay lao động sản xuất”. Nghệ nhân ưu tú KRAY SỨC (xã Tà Rụt, tỉnh Quảng Trị) Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa thông tin - Thể dục thể thao xã Hướng Hiệp Hồ Phương giới thiệu về chăn, áo, khố, mũ đội đầu làm từ vỏ cây A mưng mà anh kỳ công sưu tầm được
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==