www.tienphong.vn TỪ LÀN KHÓI RẪY ĐẾN NÉN HƯƠNG ĐẦU TIÊN Từ tinh mơ, khi mặt trời còn e ấp sau những dãy núi trùng điệp, xã miền núi Quỳ Châu (tỉnh Nghệ An) đã thức giấc trong làn hương trầm quen thuộc. Khắp các con đường từ trung tâm xã đến những bản làng xa xôi, mùi trầm lan nhẹ trong gió lạnh cuối đông, len lỏi qua từng mái nhà sàn, từng hiên bếp, mang theo cảm giác bình yên rất riêng của miền sơn cước. Với người dân nơi đây, chỉ cần hương trầm tỏa khói là biết Tết đã thật sự về. Gặp bà Hoàng Thị Sơn (SN 1948), con dâu ông Võ Lê Hải - người đầu tiên tìm đưa cây rễ hương làm hương trầm ở Quỳ Châu - chúng tôi được nghe lại câu chuyện về sự ra đời của nghề hương trầm xứ Phủ Quỳ. Ông Hải sinh năm 1898, quê gốc xã Diễn Ngọc, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Sinh ra trong gia đình làm muối nghèo khó, ông từng ngày đạp xe thồ muối ngược miền xuôi lên miền Tây xứ Nghệ bán kiếm sống. Những chuyến đi dài ngày đã đưa ông đến Quỳ Châu - vùng đất khi ấy còn hoang vu, dân cư thưa thớt. Ở lại khai hoang lập nghiệp, vợ chồng ông sống bằng nương rẫy. Mỗi mùa phát rẫy, ông gom cỏ dại, rễ cây chất thành đống rồi đốt dọn mặt bằng. Trong một lần đốt rẫy dọn đất, ông bất chợt ngửi thấy mùi thơm dịu lạ tỏa ra từ đám lửa. Không giống mùi gỗ rừng, cũng chẳng phải mùi cỏ khô, hương ấy khiến ông băn khoăn suốt nhiều ngày. Sau nhiều lần lần tìm, phân loại cây cỏ, ông Hải phát hiện mùi thơm đến từ rễ hương - loài cây thân mềm, rễ chùm mọc tự nhiên trong rừng. Từ phát hiện tình cờ ấy, một ý nghĩ táo bạo lóe lên: “Làm hương từ chính thứ rễ rừng này”. Những nén hương đầu tiên được ông làm ra hết sức thô sơ. Rễ hương được giã nhỏ, phơi khô, rồi cuốn bằng giấy viết chữ Nho bán cho bà con trong xóm. Hương cháy nhưng mùi chưa đạt như mong muốn. Không nản, ông tiếp tục mày mò pha trộn rễ hương với vỏ quế, vỏ trầm, bã mía phơi khô. Sau nhiều lần thử nghiệm, mùi hương trầm dịu ngọt, sâu và bền dần hình thành. Sản phẩm nhanh chóng được người dân trong vùng ưa chuộng, nhất là vào dịp Tết, ngày rằm, mùng một. Tiếng lành đồn xa, người dân từ Quỳnh Lưu, Yên Thành cũng tìm lên Quỳ Châu mua hương về dùng hoặc làm quà biếu. Có thời điểm, khách phải xếp hàng chờ cả buổi nhưng vẫn không mua được. Dẫu vậy, ông Hải vẫn chưa dám bỏ hẳn nương rẫy. Những buổi nghỉ trưa trên rẫy, ông tranh thủ quấn hương, mang theo nguyên liệu lên núi. Nghề hương khi ấy vẫn là sinh kế phụ, âm thầm tồn tại bên sườn núi. GIỮ NGHỀ QUA NHỮNG MÙA TRẦM LẮNG Năm 1937 trở thành dấu mốc quan trọng với nghề hương trầm Quỳ Châu. Dịp đầu xuân, vua Bảo Đại du ngoạn hang Bua - thắng cảnh nổi tiếng của địa phương. Giữa không gian núi rừng linh thiêng, nhà vua ngửi thấy mùi hương trầm thơm dịu, khác lạ. Ngài sai tùy tùng tìm hiểu và đặt mua hương của gia đình ông Hải mang về cố đô Huế sử dụng. Từ đó, ông Hải nghỉ hẳn việc nương rẫy, chuyên tâm làm hương. Hương trầm Quỳ Châu bắt đầu được biết đến rộng rãi. Hàng chục hộ dân trong huyện tìm đến học nghề, rồi mở cơ sở sản xuất riêng. Những bó hương theo chân các chuyến xe, chuyến tàu tỏa đi khắp Bắc - Nam. Nhờ nghề hương, kinh tế gia đình ông Hải khấm khá, các con được ăn học đầy đủ. Sau khi ông qua đời năm 1985, nghề được truyền lại cho người con trai cả Võ Minh Châu (SN 1944, đã qua đời hồi cuối năm 2024). “Nghề hương trầm từng trải qua giai đoạn khó khăn. Có thời gian hương trầm Quỳ Châu bị làm nhái nhiều, chất lượng kém, uy tín giảm sút. Nhiều hộ bỏ nghề, tưởng chừng không trụ nổi”, bà Hoàng Thị Sơn (vợ ông Châu) nhớ lại. Trong bối cảnh ấy, gia đình bà vẫn kiên trì bám nghề. Sáu người con được nuôi ăn học trưởng thành từ những nén hương trầm quấn vội giữa trưa nắng hay tối muộn. Đầu những năm 2000, nhu cầu sử dụng hương trầm tăng trở lại, nghề dần hồi sinh. Năm 2007, hương trầm Quỳ Châu được công nhận là làng nghề, đánh dấu giai đoạn phát triển rực rỡ. “Ngày Tết, khách Hà Nội gọi điện đặt liên tục, làm không xuể. Dịp cao điểm, cả gia đình quây quần quấn hương từ sáng đến tối, mỗi giờ làm được 100 - 120 cây, mỗi ngày ra hàng nghìn búp”, bà Sơn nói. Dù vậy, đến năm 2017, gia đình bà dừng sản xuất do các con đều công tác nhà nước. Mỗi dịp lễ Tết, họ chỉ làm vài trăm búp để thắp, như một cách giữ ký ức về nghề xưa. KHÓI TRẦM VẪN BAY Những ngày cuối năm, Quỳ Châu rộn ràng hơn thường lệ. Bà Trần Thị Châu (chủ một cơ sở sản xuất hương trầm) cho biết, để kịp cho vụ hương Tết, bà đã huy động hơn 10 lao động thời vụ làm việc liên tục để kịp giao 50.000 que hương trầm đặt trước. Hương trầm Quỳ Châu có nhiều loại, chiều dài từ 40cm đến 2m, bán theo búp hoặc đóng gói, giá 20.000 - 60.000 đồng/sản phẩm. Ngoài rễ hương là nguyên liệu chính, các phụ liệu như vỏ quế, hồi, thảo quả, đinh hương, vỏ trầm, bã mía đều phải được phối trộn chuẩn xác. Hương trầm Quỳ Châu được làm hoàn toàn thủ công, lực lượng đảm nhiệm công việc này chủ yếu là phụ nữ. Thị trường tiêu thụ chủ yếu ở tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, một số tỉnh thành phía Bắc. “Quấn lỏng thì rơi bột, quấn chặt quá hương khó cháy. Nghề này nhìn đơn giản nhưng rất kén tay. Mấy năm gần đây, một số người Việt ở Đức, Tiệp Khắc… cũng đặt hàng hương trầm gửi sang để dùng vào dịp Tết Nguyên đán”, bà Châu chia sẻ. Phát triển là vậy, nhưng người làm hương trầm vẫn đối mặt với nỗi lo thiếu nguyên liệu. Rễ hương - “linh hồn” của nén hương - hiện diện tích còn ít, không đủ sản xuất, phải nhập từ Quỳnh Lưu, Thanh Chương. Những lúc khan hiếm, giá nguyên liệu tăng cao, đẩy chi phí sản xuất lên theo. Trước thực tế đó, xã Quỳ Châu đang quy hoạch vùng trồng rễ hương, đặt mục tiêu trong 5 năm tới chủ động được khoảng 70% nguyên liệu, tạo nền tảng cho làng nghề phát triển bền vững. Từ làn khói đốt rẫy năm xưa đến những con đường ngập mùi hương mỗi độ Tết về, hương trầm Quỳ Châu không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn là kết tinh của thiên nhiên, lao động và ký ức cộng đồng. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều làng nghề dần mai một, khói trầm vẫn lặng lẽ tỏa hương, giữ lửa cho một nghề xưa và níu lại hồn cốt ở miền Tây xứ Nghệ. n THU HIỀN NGÀY CUỐI NĂM, KHI SƯƠNG SỚM CÒN BẢNG LẢNG TRÊN TRIỀN NÚI, MÙI HƯƠNG TRẦM ĐÃ LAN TRONG GIÓ, GỌI TẾT VỀ VỚI TỪNG NẾP NHÀ. THỨ MÙI DỊU NGỌT, KHÔNG GẮT, KHÔNG NỒNG, LẶNG LẼ QUYỆN VÀO KHÔNG GIAN NÚI RỪNG, ĐÁNH THỨC KÝ ỨC VỀ MỘT LÀNG NGHỀ TRĂM NĂM TUỔI Ở MIỀN TÂY XỨ NGHỆ. VĂN HÓA 7 Khói trầm tỏa hương gọi Cây rễ hương - nguyên liệu làm hương trầm ở Quỳ Châu Ngày Tết, nén hương trầm được thắp lên không chỉ để dâng cúng tổ tiên, mà còn là cách người Việt gửi gắm lòng thành kính, ước vọng bình an cho một năm mới. Làn khói trầm dịu ngọt thanh lọc không gian, xua đi điều cũ, đón sinh khí mới. Trong ký ức nhiều người, mùi hương trầm quyện với khói bếp, bánh chưng đã trở thành dấu hiệu rất riêng của Tết đoàn viên. Giữ hương trầm ngày Tết cũng là giữ lại nếp nhà, nếp văn hóa truyền đời. Ông Nguyễn Văn Dũng, Chủ tịch UBND xã Quỳ Châu cho hay: “Toàn xã hiện có 38 hộ theo nghề hương trầm, trong đó có 6 hộ đạt OCOP 3 sao (Chương trình mỗi xã một sản phẩm). Nghề làm hương trầm đã giải quyết việc làm cho gần 80 lao động thường xuyên và khoảng 400 lao động thời vụ. Nhờ phát triển ổn định nghề làm hương truyền thống, kinh tế của bà con dần ổn định và đời sống được nâng cao. Thời gian tới, xã tiếp tục xây dựng thương hiệu OCOP, phát triển và mở rộng vùng nguyên liệu trồng cây rễ hương để cung cấp nguyên liệu cho các làng nghề"... Bà Hoàng Thị Sơn kể về nghề làm hương Người dân Quỳ Châu sản xuất hương trầm
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==