Xét dưới góc độ kinh tế đô thị, hạ tầng giao thông chính là yếu tố tạo ra giá trị đất. Đường rộng hơn, tiếp cận tốt hơn, khả năng khai thác thương mại cao hơn, tất cả đều xuất phát từ đầu tư công. Nếu ngân sách bỏ tiền tạo ra giá trị, nhưng không có cơ chế thu hồi và phân bổ lại phần giá trị tăng thêm đó, thì nguồn lực xã hội bị sử dụng chưa hiệu quả. Cách làm hiện nay dẫn tới một vòng luẩn quẩn: ngân sách chi lớn để mở đường, nhưng không có nguồn thu tương xứng để tái đầu tư; đô thị muốn tiếp tục mở đường lại phải trông chờ vào ngân sách. Đồng thời, sự chênh lệch lợi ích giữa người bị thu hồi đất, người đóng thuế và người hưởng lợi sau dự án cũng dễ tạo ra tâm lý thiếu đồng thuận. HẠ TẦNG KHÔNG NHẤT THIẾT PHẢI “ĂN” NGÂN SÁCH Nhiều quốc gia đã đối mặt với bài toán tương tự và lựa chọn những cách tiếp cận khác. Điểm chung trong kinh nghiệm quốc tế là không coi mở đường đơn thuần là một dự án giao thông, mà là một quá trình phát triển đô thị tổng hợp, trong đó giá trị đất tăng thêm được xem là nguồn lực tài chính quan trọng. Tại Nhật Bản, trong nhiều thập kỷ, họ áp dụng mô hình chỉnh trang và tái phân lô đất. Người dân trong khu vực dự án cùng tham gia, chấp nhận giảm một phần diện tích đất để làm đường và hạ tầng. Đổi lại, họ được giữ lại vị trí sinh sống, trong môi trường tốt hơn, với giá trị tài sản cao hơn. Tuy nhiên, Nhật Bản cũng không áp dụng cách làm này một cách máy móc. Ở những khu vực trung tâm và các trục lớn, họ sẵn sàng phá bỏ nhà thấp tầng manh mún để xây dựng các khối cao tầng đồng bộ, tái định cư người dân ngay trong các công trình mới. Hàn Quốc và Trung Quốc đi theo hướng quyết liệt hơn. Khi mở các đại lộ lớn, họ khoét sâu cả một dải đô thị hai bên tuyến, phá bỏ nhà ở thấp tầng, xây dựng các khu cao tầng hỗn hợp. Doanh nghiệp bỏ vốn làm hạ tầng và xây dựng, người dân được bố trí nhà ở mới hoặc bồi thường theo cơ chế rõ ràng, còn bộ mặt đô thị được tái thiết đồng bộ. Singapore lại chọn cách khai thác mạnh quyền phát triển đất. Nhà nước kiểm soát quy hoạch và đất đai, bán hoặc cho thuê quyền phát triển theo kế hoạch, dùng nguồn thu đó để đầu tư hạ tầng. Dù mô hình khác nhau, điểm chung là các nước này không để giá trị đất tăng thêm trôi đi một cách tự phát, mà tìm cách biến nó thành nguồn lực cho phát triển đô thị. Thực tế ở Việt Nam cho thấy, nếu chỉ mở rộng mặt cắt đường mà giữ nguyên các thửa đất nhỏ lẻ hai bên, đô thị khó có thể thay đổi căn bản. Đường có thể rộng hơn, nhưng nhà cửa vẫn manh mún, kiến trúc chắp vá, hạ tầng xã hội không theo kịp. Khi đó, ùn tắc và quá tải chỉ dịch chuyển từ điểm này sang điểm khác. Điều này cho thấy, trong nhiều trường hợp, vấn đề không chỉ là mở đường, mà là tổ chức lại toàn bộ không gian kiến trúc cảnh quan đô thị dọc theo tuyến. MỞ ĐƯỜNG GẮN VỚI TÁI THIẾT ĐÔ THỊ Một hướng đi đáng cân nhắc là chuyển từ tư duy “mở đường đơn lẻ” sang “tái thiết đô thị theo trục”. Theo đó, khi mở một tuyến đường lớn trong đô thị cũ, có thể xác định một dải không gian đủ rộng hai bên tuyến để tổ chức lại giao thông và không gian sử sụng đất. Doanh nghiệp tham gia dự án bỏ vốn đền bù, xây dựng hạ tầng và công trình, đổi lại được quyền khai thác phần diện tích thương mại còn lại theo quy hoạch. Trong phạm vi đó, nhà thấp tầng manh mún được thay thế bằng các khối công trình cao tầng, có quy hoạch, thiết kế đô thị. Người dân trong khu vực được tái định cư ngay tại chỗ, trong các căn hộ mới, điều kiện sống tốt hơn. Nhà nước không phải chi ngân sách cho giải phóng mặt bằng, nhưng vẫn giữ vai trò kiểm soát quy hoạch, kiến trúc và lợi ích công cộng. Cách làm này giúp đạt được nhiều mục tiêu cùng lúc: giảm gánh nặng tài chính công, tạo động lực cho khu vực tư nhân, bảo đảm tái định cư tại chỗ cho người dân và hình thành bộ mặt đô thị khang trang, đồng bộ hơn, hạn chế tiêu cực khi sử dụng ngân sách công. Để cách làm này không gây hệ lụy, cần một số điều kiện là rất quan trọng. Trước hết là quy hoạch rõ ràng, ổn định, hạn chế điều chỉnh tùy tiện. Tiếp theo là cơ chế minh bạch trong phân chia lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Bên cạnh đó, cần ràng buộc chặt chẽ nghĩa vụ đầu tư hạ tầng xã hội và kỹ thuật đi kèm, tránh tình trạng chỉ “nén cao” mà không cải thiện chất lượng sống. Quan trọng không kém là đối thoại và truyền thông. Khi người dân hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm và viễn cảnh phát triển của khu vực, sự đồng thuận xã hội sẽ cao hơn, giúp dự án triển khai thuận lợi hơn. Chuyển từ tư duy “chi tiền để mở đường” sang tư duy “chia sẻ giá trị để tái thiết đô thị” là một quá trình không đơn giản, nhưng là hướng đi cần thiết để các đô thị Việt Nam phát triển bền vững, hiệu quả và văn minh hơn trong dài hạn. n www.tienphong.vn TRONG CÁC ĐÔ THỊ CŨ, MỞ ĐƯỜNG THƯỜNG ĐỒNG NGHĨA VỚI CHI PHÍ ĐỀN BÙ RẤT LỚN VÀ THỜI GIAN KÉO DÀI. TRONG KHI ĐÓ, GIÁ TRỊ ĐẤT HAI BÊN TUYẾN ĐƯỜNG LẠI TĂNG MẠNH SAU KHI HẠ TẦNG HÌNH THÀNH. VẤN ĐỀ ĐẶT RA LÀ: LIỆU CÓ THỂ TỔ CHỨC MỞ ĐƯỜNG THEO CÁCH KHÁC, ĐỂ BẢN THÂN GIÁ TRỊ TĂNG THÊM ẤY TRỞ THÀNH NGUỒN LỰC ĐẦU TƯ, THAY VÌ DÙNG VÀO TIỀN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC? XÃ HỘI 5 CHUYỆN ĐẦU NĂM 2026 là năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình phát triển giàu mạnh của dân tộc. 2026 là năm đầu tiên trọn vẹn tiếp tục thực hiện cuộc sắp xếp đơn vị hành chính mang tính lịch sử: triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, với việc bỏ cấp huyện/ quận; giảm mạnh và sáp nhập các đầu mối bộ, ngành Trung ương trùng lắp về nhiệm vụ; sáp nhập 63 tỉnh, thành xuống còn 34 tỉnh, thành. Sẽ tiếp tục phát huy hiệu quả, hiệu năng, hiệu lực của bộ máy mới, và tất nhiên cũng có không ít thứ cần phải điều chỉnh bổ sung và nâng cao, để phù hợp với thực tế. Là năm chính thức thực hiện 7 Nghị quyết lớn được Bộ Chính trị ban hành, trong đó có “bộ tứ” nghị quyết (Về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Hội nhập quốc tế; Đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật; Phát triển kinh tế tư nhân) được xem là bộ khung chiến lược tổng thể, định hình lại mô hình phát triển quốc gia giai đoạn 2025-2045. Năm đầu tiên thực hiện mô hình Khu Thương mại tự do, Trung tâm Tài chính quốc tế đặt trụ sở tại TPHCM và Đà Nẵng – bước đột phá để thu hút nguồn lực tài chính trung và dài hạn, tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế - xã hội của Việt Nam trong giai đoạn mới. Cũng là bắt đầu triển khai thực hiện loạt nghị quyết mới mở ra cơ chế, chính sách đặc thù chưa có tiền lệ cho 3 siêu đô thị là Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng. Là cơ sở pháp lý mở rộng thẩm quyền về đầu tư, đất đai, quy hoạch, tài chính, logistics,... nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn đô thị và đẩy nhanh các dự án trọng điểm. Là năm sẵn sàng các đại dự án trọng điểm như đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân,... 2026 có thể nói cũng chính là mốc thời gian mà cả thế giới hồi hộp đón chờ. Khi mọi thứ đã quá thay đổi và có dấu hiệu vượt ngưỡng, từ địa chính trị, tranh chấp thương mại thuế quan, xung đột lãnh thổ cho tới đà tiến không tưởng của khoa học công nghệ... Nhân loại có lẽ đang “thở chậm” lại với hy vọng mọi thứ sẽ dần hạ nhiệt. Có những niềm khắc khoải mong chờ như hòa bình mau đến với Nga và Ukraina, xung đột đẫm máu dân lành tại dải Gaza mau chấm dứt... Không phải ngẫu nhiên mà trang bìa tạp chí Time đã chọn “Các kiến trúc sư AI” là Nhân vật của năm 2025. Theo lý giải của tạp chí của Mỹ 103 tuổi này, thì những “ông trùm” về AI đã “định hướng lại chính sách của Chính phủ, thay đổi những cuộc đối đầu địa chính trị và đưa robot vào từng nhà”. AI trở thành công cụ có ảnh hưởng lớn nhất trong cạnh tranh giữa các cường quốc kể từ khi vũ khí hạt nhân ra đời đến nay. Mới đây thôi còn ngỡ ngàng khi thấy AI vẽ minh họa cho truyện ngắn, thì nay đã quá lạc hậu. Không ít những ca khúc đứng đầu mọi bảng xếp hạng với hàng tỷ người theo dõi là do AI sáng tác. Hàng loạt các phần mềm chat, trợ lý AI, robot đang thay thế dần lao động của não bộ và chân tay con người. Có lẽ đã đến lúc đừng hỏi AI đã làm được gì, mà tự hỏi con người chúng ta còn giữ lại được điều gì cho mình! Trước biến động cũng như tác động va đập ngày càng lớn của thời đại, mỗi con người nhận ra rằng cần tỉnh táo hơn để không bị cuốn đi, không để bị thương tổn, đổ vỡ. Đáp ứng và thích nghi với guồng quay ngày càng nhanh và dồn dập, cũng vừa định vị và phát triển bản thân một cách phù hợp, vững vàng nhất. Một quốc gia cũng vậy, với những chiến lược khôn ngoan, kịp thời, sáng tạo và bền vững. Sẽ rất khó quên năm 2025 - một năm lịch sử với rất nhiều cảm xúc trái ngược. Mới và cũ, mất và được, chia tay và đón nhận, hưng phấn và tâm tư... Đó cũng chính là năm “khởi động, chạy đà”, để đất nước bước vào năm 2026 với quyết tâm hành động và đột phá. Xin được thay một chữ “ta” trong câu thơ Xuân Diệu, “từ ta phút trước, sang ta phút này”. Ta vẫn luôn là ta, là mỗi chúng ta nhưng với tư duy, tầm vóc và trách nhiệm lớn hơn, nặng hơn. Chào 2026, với thật nhiều hy vọng! TRÍ QUÂN Trang mới (Tiếp theo trang 1) Có thể mở đường mà không tốn ngân sách? TS.KTS NGUYỄN ĐÌNH TOÀN Ở Hà Nội, TPHCM và nhiều đô thị lớn khác, nhu cầu mở rộng và hình thành các tuyến đường mới là rất lớn ẢNH: QUỐC THANH Mở đường trong đô thị cũ không chỉ là bài toán giao thông, mà là bài toán tổng hợp về kinh tế, xã hội và quy hoạch. Nếu tiếp tục cách làm cũ, ngân sách sẽ ngày càng chịu áp lực, còn đô thị khó tạo được bước đột phá. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hoàn toàn có thể mở đường mà không hoặc rất ít phải dùng ngân sách, nếu biết khai thác hợp lý giá trị đất tăng thêm do hạ tầng tạo ra.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==