Khi thiên tai không còn tuân theo mùa, không gian và quy luật truyền thống, hậu quả ngày càng nghiêm trọng trên diện rộng cho thấy con người đang phải đối mặt trực diện với những biến động khí hậu ngày một cực đoan, khó lường và tàn khốc hơn bao giờ hết. BÃO MẠNH DỒN DẬP Trận mưa đêm 24, rạng sáng ngày 25/5 ở Hà Tĩnh được ghi vào lịch sử khí tượng khu vực này với nhiều kỷ lục như trận mưa có cường độ lớn nhất lịch sử, trận mưa lớn nhất ở Hương Khê trong vòng 44 năm hay lũ kỷ lục trên sông Ngàn Sâu vào mùa hè. Nhưng đó chỉ là mở đầu cho một mùa thiên tai dị thường trên dải đất hẹp miền Trung năm nay. Tối và đêm 26/8, cơn bão số 5 - bão Kaijiki đổ bộ Hà Tĩnh - Nghệ An với cường độ của một cơn bão mạnh cấp 10, giật cấp 13-14. Với đường đi dị thường khi đổ bộ, cơn bão này càn quét Nghệ An - Hà Tĩnh tới 12 giờ đồng hồ trước khi di chuyển sang Lào, để lại một vùng tan hoang và sự tàn phá kinh hoàng nơi bão qua. Chưa kịp gượng dậy sau cơn bão mạnh, ngày 28/9, tức là chỉ hơn một tháng sau, Hà Tĩnh - Nghệ An tiếp tục hứng chịu số 10 (bão Bualoi) với sức tàn phá cấp 10-11, giật cấp 13-14. Cũng giống bão số 5, bão số 10 có thời gian càn quét đất liền lâu hiếm thấy khiến hậu quả càng thêm nặng nề. Bên cạnh đó, cơn bão số 3 vào giữa tháng 7 đã gây lũ kỷ lục trên thượng nguồn sông Cả, Nghệ An khiến khu vực miền Tây xứ Nghệ hứng mưa lũ hiếm gặp. Cơn bão số 6 cũng gây ra mưa lớn ở Bắc Trung bộ. Hơn một tháng, Hà Tĩnh thiệt hại hơn 9.000 tỷ đồng, bằng 2/3 thu ngân sách tỉnh năm 2024. Tại Nghệ An, riêng cơn bão số 10 gây thiệt hại hơn 2.100 tỷ đồng. MƯA LŨ “TRĂM NĂM MỚI THẤY” Giữa những ngày tháng 6 nắng cháy da, cháy thịt, cơn bão số 1 (bão Wutip) hình thành ngay tại Biển Đông, trở thành cơn bão đầu tiên xuất hiện trên Biển Đông trong tháng 6 sau hơn 40 năm. Dù không đổ bộ trực tiếp đất liền nước ta nhưng cơn bão đầu mùa đã trở thành hiện tượng thiên tai “đặc biệt, bất thường và cực đoan”. Trong suốt 3 ngày, một “bom nước” dữ dội đã trút xuống các tỉnh miền Trung, từ Hà Tĩnh kéo dài đến Quảng Ngãi, trọng tâm là xứ Huế và Quảng Trị khiến đỉnh lũ trong tháng 6 trên sông Bồ và sông Thạch Hãn xác lập kỷ lục 30 năm. Cũng giống như Hà Tĩnh, đợt mưa lũ “trăm năm mới thấy” vào tháng 6 chỉ là mở đầu cho chuỗi thiên tai liên tiếp, dồn dập và khốc liệt ở mảnh đất Cố Đô trong năm nay. Cuối tháng 10 và đầu tháng 11, không khí lạnh kết hợp với nhiễu động gió đông và địa hình đón gió đã gây ra mưa lũ kỷ lục tại Huế, Đà Nẵng. Lũ trên sông Bồ liên tiếp phá vỡ kỷ lục. Ngày 27/10, đỉnh lũ sông Bồ lập kỷ lục mới, vượt qua kỷ lục được thiết lập trong mùa mưa lũ lịch sử 2020. Tuy nhiên, chỉ một tuần sau đó, lũ trên sông Bồ lại phá vỡ chính kỷ lục vừa được thiết lập. Ngập lụt diện rộng và kéo dài bao trùm Cố Đô. Thời gian cao điểm, hàng trăm nghìn ngôi nhà ở Huế bị ngập lụt. Đà Nẵng cũng trải qua năm thiên tai khốc liệt. Vào 2h sáng ngày 30/10, lũ sông Thu Bồn tại trạm Câu Lâu vượt mức lũ lịch sử của đại hạn năm Thìn 1964 khoảng 12cm. Những ngày cuối tháng 10, khoảng trên 66.000 ngôi nhà ở Đà Nẵng ngập trong biển nước. KHÁNH HÒA, PHÚ YÊN (CŨ) LŨ KỶ LỤC HÀNG CHỤC NĂM Những ngày giữa tháng 11 năm nay, dải ven biển Nam Trung bộ từ phía đông Gia Lai (Bình Định cũ) đến Khánh Hòa (gồm cả Ninh Thuận cũ) hứng chịu một đợt mưa lũ cực kỳ nguy hiểm và hiếm thấy. Tại Phú Yên cũ, khi hậu quả nặng nề của cơn bão số 13 vào đầu tháng 11 còn chưa kịp khắc phục, một đợt mưa lũ nghiêm trọng đã xảy đến vào giữa tháng 11. Lũ trên sông Ba, sông Kỳ Lộ vượt qua lũ lịch sử năm 1993, đẩy nhiều nơi ngập sâu và cô lập hoàn toàn, 113 người đã chết trong trận lũ lụt lịch sử này, thiệt hại vật chất ước tính trên 7.000 tỷ đồng. Tại Khánh Hòa đêm 19/11, lũ trên sông Dinh Ninh Hòa ở trạm Ninh Hòa lên tới 6,62m, cao hơn mức lũ lịch sử năm 1986, trở thành trận lũ lụt tồi tệ nhất trong lịch sử quan trắc ở địa phương này. Ước tính hơn 100.000 hộ dân Khánh Hòa đã bị ảnh hưởng bởi đợt mưa lũ này, trong đó có cả những khu vực thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ, nơi vốn nổi tiếng khô hạn và nắng gió. n NGUYỄN HOÀI NHỮNG TRẬN MƯA TRÁI MÙA DỮ DỘI, LŨ KỶ LỤC PHÁ VỠ MỌI QUY LUẬT VÀ BÃO MẠNH DỒN DẬP CHƯA TỪNG CÓ TRONG LỊCH SỬ QUAN TRẮC ĐANG BIẾN NĂM 2025 THÀNH DẤU MỐC BÁO ĐỘNG ĐỎ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI VIỆT NAM. Năm báo động về biến đổi khí hậu www.tienphong.vn KHOA GIÁO 26 Phú Yên (cũ) liên tiếp hứng chịu bão, mưa lũ kỷ lục ẢNH: TRƯƠNG ĐỊNH Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn, năm 2025 là năm đi vào lịch sử ngành khí tượng với hàng loạt kỷ lục chưa từng có như lũ đặc biệt lớn, lũ kỷ lục trên 20 con sông, ngập lụt kỷ lục ở nhiều địa phương, Biển Đông ghi nhận số lượng bão/áp thấp nhiệt đới nhiều từ ngày có số liệu quan trắc, thiên tai xảy ra trên diện tích 3/4 đất nước, là minh chứng rõ ràng cho thấy quy luật lũ truyền thống đang thay đổi, phản ánh xu hướng thời tiết ngày càng cực đoan, khó lường. BA LẦN SIÊU TRĂNG Lần siêu trăng đầu tiên trong năm 2026 xuất hiện ngay vào ngày 3/1 khi mặt trăng tròn tiến gần về Trái Đất. Quan sát từ Trái Đất, mặt trăng lớn hơn và sáng hơn bình thường. Người bản địa châu Mỹ gọi trăng tròn tháng 1 là “Trăng Sói” (Wolf Moon) vì đây là thời điểm giữa đông lạnh giá, khi nguồn thức ăn khan hiếm, bầy sói thường đói và ra khỏi hang hú nhiều hơn. Phải mất hơn 11 tháng sau, người yêu thiên văn mới có thể chiêm ngưỡng lần siêu trăng thứ hai trong năm 2026, diễn ra vào đêm 23/11. Lần trăng tròn này được các bộ lạc bản địa đầu tiên ở Mỹ gọi là Trăng Hải Ly, vì đây là thời điểm đặt bẫy hải ly trước khi các đầm lầy và sông suối bị đóng băng. Lần siêu trăng cuối cùng vào năm 2026 sẽ diễn ra đêm 24/12. Lần trăng tròn này được các bộ lạc bản địa đầu tiên ở Mỹ gọi là Trăng Lạnh, vì đây là thời điểm không khí mùa đông lạnh lẽo tràn về, ban đêm trở nên dài và tối hơn. NHỮNG TRẬN MƯA SAO BĂNG ĐẸP Năm 2026, người yêu thiên văn tiếp tục được chiêm ngưỡng những trận mưa sao băng đẹp. Mở đầu là mưa sao băng Quadrantids diễn ra ngay đêm 3, rạng sáng ngày 4/1 với mật độ cao nhất có thể lên tới 6080 vệt sao một giờ trong điều kiện quan sát lý tưởng. Hai trận mưa sao băng lớn nhất năm là mưa sao băng Perseids và mưa sao băng Geminids. Trong đó, mưa sao băng Perseids đạt đỉnh điểm vào đêm 12, rạng sáng ngày 13/8 với mật độ cao nhất có thể lên tới 60-100 vệt sao băng mỗi giờ. Năm nay điều kiện quan sát trận mưa sao băng này khá thuận lợi khi không trùng với thời kỳ trăng tròn. Mưa sao băng Geminids đạt đỉnh điểm vào đêm 13, rạng sáng ngày 14/12 với tần suất tối đa có thể lên tới 100-120 vệt sao băng mỗi giờ. Cực điểm của trận mưa sao băng Geminids năm nay rơi vào đầu tháng Âm lịch, không ảnh hưởng nhiều đến hoạt động quan sát. Ngoài ra, trong năm 2026, người yêu thiên văn còn có thể quan sát nhiều trận sao băng trung bình khác như mưa sao băng Lyrids diễn ra vào đêm 22, rạng sáng ngày 23/4, mưa sao băng Eta Aquarids diễn ra vào đêm 6, rạng sáng ngày 7/5, mưa sao băng Orionids diễn ra vào đêm 21, rạng sáng 22/10. NGUYỆT THỰC TOÀN PHẦN Ngày 2/3/2026, người yêu thiên văn Việt Nam sẽ có cơ hội chiêm ngưỡng nguyệt thực toàn phần, hiện tượng thiên văn được mong chờ và chú ý nhất trong năm 2026 ở Việt Nam. Nguyệt thực toàn phần xảy ra khi cả Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối của Trái Đất. Mặt Trăng không biến mất mà chuyển sang màu đỏ đồng do ánh sáng Mặt Trời bị khúc xạ qua khí quyển Trái Đất. Vì vậy, hiện tượng này còn được gọi là trăng máu. Nguyệt thực toàn phần lần này có thể quan sát được ở một khu vực rộng lớn gồm Đông Âu, châu Á, châu Úc, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Bắc Cực, Nam Cực, trong đó có Việt Nam. TUỆ MINH Các sự kiện thiên văn kỳ thú 2026 BA LẦN SIÊU TRĂNG, NHIỀU TRẬN MƯA SAO BĂNG ĐẸP VÀ NGUYỆT THỰC TOÀN PHẦN LÀ NHỮNG HIỆN TƯỢNG THIÊN VĂN KỲ THÚ TRONG NĂM 2026. Năm 2026 cũng sẽ xảy ra nhiều hiện tượng kỳ thú khác như nhật thực hình khuyên, nhật thực toàn phần, nguyệt thực một phần, đáng tiếc tại Việt Nam không quan sát được các hiện tượng này. Nguyệt thực toàn phần
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==